Ang Bagong Magandang Balita Biblia

Ang Banal na Kasulatan

Leviticus – Komentaryo

Sa mabilis na pagbasa ng ilang pahina ng Levitico, waring narito ang kay Moises. Pero pakiwari lamang ito. Hindi nabago ang pananampalataya ng Israel kay Yawe, pero pumukaw ito o naghatid ng palagiang ebolusyon ng mga sistemang panrelihiyon. relihiyon ng Israel na binubuo ng sanlibong utos na idinikta ng Diyos

Mga kaugalian lamang at mga paniniwala ng kanilang mga ninuno ang tanging pinanghahawakan ng mga Hebreo: walang pari ni mga santuwaryo ni mga banal na aklat. Si Moises ba ang nagtakda ng ilang utos na panrelihiyon? Malamang, pero tiyak na ipinalagay na siya ang nagtakda sa lahat ng utos na nasa aklat na ito.

Pagdating ng mga tribo sa Kanaan, nagkaroon sila ng kulto, sa paggaya nila, humigit-kumulang, sa mga ginagawa ng mga Kananeo sa kanilang mga templo. Sumunod ang panahon ng mga hari. Inorganisa ng mga inapo ni David ang mga pari sa paligid ng Templo ng Jerusalem. Ilan sa kanila ang nag-ingat sa kadalisayan ng kulto, o nagtakda ng liturhiya. Malapit ang pagkakaugnay ng relihiyon sa kaayusang panlipunan at kultura; kaya na nga ipinaubaya sa mga pari, halimbawa, ang pagsusuri sa ketong.

Isang katunayan ang impluwensiya ng mga propeta. Humihingi sila ng mas aktibong pananampalataya, kamalayan sa mahirap na hinihingi ng katarungan na nakaukit sa Tipan, pakikibaka sa mapangwatak na impluwensiya ng dayuhan. Nagsasalita sila tungkol sa paghahanda para sa hinaharap.

Ang pari at ang propeta ang nagpasigla sa pag-asa ng Israel. Walang dudang ito ang dahilan kung bakit ang mga batas pambayan at panrelihiyon nito ay nakaranas ng mas malaking ebolusyon kaysa mga batas ng ibang bansa. Pero pagkatapos ng pagkabihag sa Babilonia, kinailangan ng Israel na panindigan ang kanyang pagkakakilanlan para harapin ang kapakanang pambansa. Dahil dito, nagkaroon sa Israel ng konserbatibong kalakaran na palakas nang palakas sa paglipas ng mga dantaon. Kumakapit sa nakaraan ang mga tao at nakakalimutan nila ang kasalukuyan. Pinipili ng maraming Judio na sumandig sa konserbatismong panrelihiyon na binubuo ng mga ritwal at tradisyon, at ito ang mahigpit na tutuligsain ni Jesus (Mt 23).

Bahagi ng Kasulatan ang mga batas na ito at, samakatwid, Salita ng Diyos. Oo, pero mga salita ng Diyos na sinasabi sa isang bayang hindi pa nakikilala ang Kristo at hindi pa nararating ang panahon ng malago at mabungang pananampalataya. Kaya hindi natin maaaring tanggapin ang mga batas na ito at isagawa tulad ng sa panahong iyon, sapagkat lampas na tayo sa unang yugto ng paghubog na pantao at panrelihiyon – ang Matandang Tipan. Sa mga sulat ni Pablo, hinaharap niya ang mga gustong manangan sa mga kaugalian at kapistahang Judio (Col 2:16), pati ang mga tumitingin muna sa mga batas na dapat tupdin bago sa anupaman sa Salita ng Diyos. Pero inaanyayahan tayo ni Jesus na huwag iwala ang anuman sa espiritu na nagbibigay-buhay sa Batas na ito (Mt 5:17-19).
• 1.1 “Sinabi ni Yawe kay Moises.” Bawat batas ay nagsisimula sa ganitong pananalita na para bang si Moises ang nagpasulat sa lahat ng mga batas na ito na pagkatapos pa ng maraming dantaon saka lamang itinakda. Ngunit isa itong anyong pam­pani­tikan na ginamit ng mga sumulat ng Levitico para sabihing tag­lay ng Batas ang diwa ng itinuro ng Diyos kay Moi­ses sa Sinai kahit na sa mga sumunod na panahon lamang ito sinulat.

Isinasagawa ng mga Hebreo ang mga seremonya at ka­ugalian ng kanilang mga ninu­n­o. Mga pastol sila kaya mga hayop nila ang kanilang inialay bilang handog. Pagka­tapos, sa Kanaan, may mata­tag­pu­ang iba pang mga pag-aalay at mga kaugalian ang mga Israelita sa piling ng mga paganong Kananeo. At gagayahin nila ang ilan sa mga ito. Subalit ang pag­bubunyag na ibinigay kay Moises sa Sinai ang mag­bibigay sa kanila ng kriterya sa pagsusuri sa mga bago o lumang paraan ng pagsamba:

– Ang Diyos lamang ang Diyos, ang Di-nakikita na di nangangailangan ng anuman ngunit hinihinging paglingkuran siya ng mga tapat sa kanya.

– Si Yawe ang Diyos na Banal, ganap na kaiba sa lahat ng nilalang, at kailangan din namang mana­tiling “banal” ang Israel na naka­talaga sa Diyos: naka­hiwalay siya sa iba pang mga bayan.

– Katarungan ang hinihingi ng Diyos; kaila-ngang masalamin sa panlabas na “kadalisayan” ang panloob na kabanalan.

Nang panahong isinusulat ang aklat na ito, iisang santuwaryo lamang meron ang bayang Judio, ang Templo ng Jerusalem. Doon nagpu­punta ang galing sa lahat ng lugar para mag-alay ng kani­lang mga handog. Ang Templong itinayo ni Haring Solomon (tingnan 1 Mga Hari 6) ay hindi naman napakalaki (mga 25 metro ang haba at 15 ang lu­wang) at mga pari lamang ang pumapasok. Sa mga kongkretong patyo sa paligid nagtitipon ang sambayanan. Nasa pinaka­pangunahing patyo ang isang malaking altar na yari sa matigas na mga bato, ang Altar ngMga Susunuging Handog o ng mga han­dog na hayop na sinunog na lahat. May mga pag­kakataong ibinubuhos ang bahagi ng dugo sa isa pang altar na mas maliit na nasa loob ng Templo.

May iba’t ibang klase ng mga alay. Sa kara­mihan sa mga ito, isang bahagi ng alay na hayop ang tina­tanggap ng mga pari bilang pinaka­suweldo. Kakainin naman ng mga nag-alay ang iba pang bahagi sa isang salu-salo ng mabuting pagsasamahan. Ngunit walang anumang kina­kain sa susunu­ging handog kundi inia­alay na lahat sa Diyos tanda ng ganap na pagpa­pa­ilalim sa kanya.

Tulad ng iba pang mga bayan noong unang pana­hon, itinuring ng mga Israelita na nasa dugo ang buhay ng bawat maybuhay (tingnan Gen 9:5). Kayat sa Diyos ang dugo at walang maka­kakain o maka­kainom nito. Kinakatawan ng buhay at dugo ng inialay na hayop ang nag-aalay: naalis na ang lahat sa kanya na di-kalugud-lugod sa Diyos at maghahatid ng kan­yang kamatayan (Lev 17:11). Hindi walang dahi­lan ang kagustuhan ni Jesus na mamatay sa pagbuhos ng kanyang dugo para ipahayag na ibinigay niya ang kanyang buhay para linisin ang kanyang bayan sa kanilang kasalanan. Mula sa mga pag­ha­handog ng mga Judio, nakukuha ng Sulat sa Mga Hebreo ang sumusunod na aral na natupad sa pasyon ni Jesus: “walang pagba­bayad-sala na walang pag­bu­buhos ng dugo” (Hebreo 9:22).

Kailangang pagtuunang-pansin ang malimit na paggamit ng pananalitang “walang kapin­tasan”. Pag­sasabihan ng mga propeta ang sambayanan sa di nila pagtupad sa utos na ito (Mal 1:8-13). Kung anu-ano na lamang ang ibinibigay natin sa Diyos, kung ano ang sumobra sa atin, at hindi ang pinakamainam na meron tayo.

• 4.1 Narito naman ngayon ang mga alay para sa kasalanan. Hindi ito tungkol sa tunay na kasala­nan, na kasalanang nasa kalooban (Mt 5:22) na nagmumula sa tao (Mt 7:20) kundi sa mga pagkakamali laban sa mga batas ng pag­samba. Mababasa pa nga natin sa mga bersikulo 22 at 27: kung may magkasala nang di sina­sadya. Ibang klase ito ng pagkakamali o pagi­ging di-maingat (5:1-13).

Subalit ibang mga pagkakamali naman ang inilalahad sa 5:20-26 na nangangailangan ng pag-aalay bilang pagbabayad-sala at mga tunay na kasalanan ang mga ito.

Ayon kay San Pablo (Rom 7:7; 4:15), ang la­yu­nin ng batas ay ilantad sa liwanag ang kasa­lanan, pinalilitaw ng mga utos kung ano ang kasalanan. Totoo ngang bihirang ituro ng matatandang teksto ang tunay na kasalanan: pagwawalang-bahala sa Diyos, o pagre­re­belde sa kanyang itinatatag na ka­a­yusan, o mga kama­lian o kamangmangan. May katagalan ang pag­hi­hin­tay sa kaliwanagan, pero ipinagugunita sa atin ng pag­katakot na ito sa kasalanan na gumagawa sa atin ang puwersang ito ng kasa­maan kahit na hindi natin ito namamalayan. Sa araw na madiskubre natin kung ano ang pag-ibig ng Diyos at kung paano niya tayo laging hi­nihintay, mababatid natin na tayo pala’y tala­gang makasalanan.

• 6.1 Mapapansin ang ilang detalye sa napaka­raming panuntunan tungkol sa pagluluto:

6:5. Hindi kailanman dapat patayin ang apoy. Isang korderong susunuging handog ang iniaalay araw-araw sa umaga at sa hapon.

6:20. Sa Diyos na ang inialay sa kanya, at para itong ganap na tinatagos at napupuno ng Kabanalan ng Diyos.

6:22-23. Para maging mabisa ang pag-aalay, kailangang kainin ang karneng dahilan kung kayat nagiging banal ang alay. Sa ganito nama’y nagagarantiya ang kabuhayan ng pari.

• 8.1 Sa detalyadong paglalarawan sa pagtatalaga kay Aaron ng kanyang kapatid na si Moises, itinuturo sa atin ng Levitico kung paano isasagawa ang pagta­talaga sa Punong-pari.

Ipinapahayag ng mga damit, palamuti, paglilinis ang sagradong katangian ng taong “kinuha mula sa mga tao upang kumatawan para sa kanila sa harap ng Diyos at mag-alay ng mga handog para sa kanila” (Hebreo 5:1).

Hindi bumagsak mula sa langit ang mga sere­monyang ito kundi ang mga ito ang pinaka­salamin ng mentalidad pag dating sa relihiyon nang mga panahong iyon. Para sa mga tao noon, may dalawang klase ng tao at mga bagay sa mundo: ang sa Diyos o mga sagrado, at ang hindi sa kanya o karaniwan. Malinis ang ilan, ang iba nama’y di-malinis; “banal” ang ilan, ang iba nama’y “nagdadala ng kasalanan”, na ang ibig lamang sabihi’y hindi puwedeng magamit sa pagsamba.

Isinasaalang-alang ng Diyos ang sinaunang men­talidad na ito ng mga tao noong panahong iyon upang unti-unti silang maturuan. Sa paglipas ng panahon, madidiskubre nila na hindi pala mantsang panlabas o kung anong depekto ang kasalanan kundi isang pagkakasala ng tao. Ipahahayag, una ng mga propeta at pagkatapos ay ng Ebanghelyo, nanagmumula sa tao ang kasa­lanan.

Itinalaga ang mga pari sa pamamagitan ng pagpapahid ng langis. At itatalaga rin ang mga hari sa pamamagitan ng pagpapahid. Kayat magiging mga pinahiran ng Diyos ang mga pari at mga hari, na siyang kahulugan ng Mesiyas sa wikang Hebreo at ng Kristo sa wikang Griyego. Tinatawag na Kristo ng Diyos ang Punong-pari; siya ang larawan ni Jesus na pari ng Bagong Tipan na ipaliliwanag ng Sulat sa mga Hebreo (5-8).

• 10.1 Ang istoryang nasa kabanatang ito (ang pagkamatay ng mga anak ni Aaron) ay mas buhay na paglalahad sa ilang batas tungkol sa mga tungkulin ng mga pari ng Israel.

• 11.1 May misyon ang isang Israelita na ipag­diwang ang pagsamba sa iisang Diyos. Subalit para maka­dulog sa Templo upang makilahok sa anu­mang pagtitipong relihiyoso, kailangan niyang tuparin ang iba’t ibang seremonya na magpapaging “ma­linis” sa kanya, gaya ng binigyang-pansin natin sa kabanata 8. Hindi nangangahulugan ng pagkakaroon ng sala o hindi ang pagiging malinis o di-malinis: ang pagiging handa lamang o hindi pa para dumulog sa altar ang siyang tinutukoy ng mga salitang ito.

Ang mga batas na ito ang tumulong sa Israel para madiskubre ang daan ng tunay na kabanalan:

– Idineklarang di-malinis ang ilang mga hayop na dinarangal ng mga pagano. Kailangang layuan ang mga ito.

– Maraming batas at sistema ng pagbabawal (na sagrado ang simula) tungkol sa sexualidad ang tumu­tu­long sa pagrespeto sa sagradong kata­ngian ng buhay. Kusang nagkakaroon ng iba’t ibang panun­tunan tung­kol sa sex at panga­nganak sa anumang bayan nang unang pana­hon. Ganito rin sa mga Judio. Ting­nan ang 12:1-8 at kabanata 15.

– May ilang batas tungkol sa pamantayan ng kali­nisan at kalusugan, kahit na ibang mga dahilan ang ibinibigay. Halimbawa’y ang pagba­bawal sa pagkain ng karne ng baboy (11:7) na nagdadala ng mga sakit sa mga lugar na kulang sa kali­nisan. Gayundin ang tungkol sa ketong (kab. 13).

Walang buhay-relihiyoso o Kristiyano na walang edukasyon sa pagpapakatao at kata­tagang pampa­milya. Hindi sapat ang pag-ibig lamang para magtatag ng sambahayan kung walang tatag ng pagkatao o kung nagpapakasal nang hindi pa natututunan ang pag­tupad sa mga tungkulin: kaya napakahalaga ang edu­kasyon sa pamilya. Maraming iniaatas ang Batas, at marami sa mga ito’y pagtawag lamang sa kaunti pang karangalan at pagpapakatao. Pero bagamat nananatili sa antas ng “laman” (Fil 3:3) ang pagtuturo at “pan­labas” na ritwal (Rom 2:28) nito, gayunpaman, iniha­handa nito ang mga tao sa paglilingkod sa Diyos sa kato­to­hanan.

Hindi na natin malalaman pa ang dahilan ng marami sa mga batas na ito, pero higit sa lahat ay nagsisilbi ang mga ito para gawing iba ang bayan ng Diyos sa iba pang mga bayan pag sapit sa kanilang mga pagkain, mga piyesta at mga ka­ugalian.

Hindi maaaring makihalubilo sa kanyang mga paganong kapitbahay ang Israelita, na kada­lasan nama’y nakatira sa gitna ng mga taga-ibang bayan. Isinasaayos ng Batas ang lahat ng detalye ng kan­yang buhay at pinagbabawalan siyang unti-unting gayahin ang mga kaugalian ng iba at tuloy ay mag-isip gaya nila. Gayong ang saloobin mismo ang dapat magpaging-iba sa mananampalataya, tinutulungan naman siya ng panlabas na disiplina na maging mulat sa sarili niyang espiritu. Tinuturuan ng mga batas sa Matandang Tipan ang isang bayang hindi pa sumasapit sa paglago at pamu­munga sa reli­hiyon kaya itinatadhana rito ang isang kaibang pamumuhay.

Nagsimula sa panahon ni Esdras ang napaka­istriktong pagsunod sa mga batas na ito. Ang mga ito ang nagbigay-direksyon sa pamayanang Judio sa mga huling dantaon bago dumating si Kristo. Matutunghayan natin sa Nehemias 13 ang panganib na nakapaloob sa pananatili nilang hiwalay sa ibang mga tao.

Sa panahon ni Jesus, masyado ang kapit ng mga Judio sa mga kautusang ito na sa simula’y mga pan­labas na kundisyon lamang para makilahok sa mga gawaing panrelihiyon. Tinu­ligsa ni Jesus ang pagka­litong ito sa legal nakalinisan sa kalinisan ng konsi­yensya: Mc 7:15.

11:46. Ang Biblia ay hindi isang libro ng mga ka­alamang pang-agham.

• 12.1 Malimit na pinaghahambing ng mga bayan nang unang panahon ang “malinis” at dakilang dugo na ibinuhos ng isang lalaki sa digmaan at ang “di-malinis” na dugong lumalabas sa babae. Kayat hindi pinatatahimik ng panganganak at ng mga regla ang mga lalaki (at sila ang mga nagtatadhana ng mga patakaran at gumagawa ng mga batas) at nangangailangan ang mga ito ng mga seremonya ng paglilinis.

Makikita natin dito na kahit na salita ng Diyos ang mga batas sa Biblia, iniaakma pa rin ang mga ito sa panahon ng Matandang Tipan at sa sariling mga kri­terya ng bayan ng Israel. Alam ito ng bayang suma­sam­palataya at ipinahayag nila ito sa sarili nilang paraan sa pagsasabing mga anghel ang nag-ayos ng Batas: Gawa 7:38; Gal 3:19; Heb 2:2.

Napasailalim sa mga seremonyang ito si Jesus at ang kanyang ina: Lc 2:21.

• 13.1 Malubha at nakahahawang sakit ang ketong at kinakailangang ihiwalay sa pama­yanan ang may­sakit. Ang ketongin ay “di-malinis”, ibig sabihi’y hindi siya puwedeng makilahok sa buhay-publiko at panrelihiyon (tingnan ang sinasabi sa 8:1 at 11:1).

Ipinalalagay na parusa ng Diyos ang mga kasawiampalad nang panahong iyon, at ang ketong ay itinuring na tanda ng sumpa ng Diyos. Madaling pinaniwalaan ng lahat na talaga ngang di-malinis sa mata ng Diyos ang ketonging inihiwalay mula sa pamayanan.

Kabilang sa mga obligasyon ng mga pari ang pagsusuri sa ketong at “pagrereseta” na bumu­kod at mapag-isa ang mga mayketong. Kaila­ngan din nilang tiyakin kung gumaling na nga ang ketongin at payagan siyang makauwi sa kanyang pamilya. Aalalahanin ito ni Jesus sa pagpapagaling niya sa mga ketongin (Mc 1:43).

Ayon sa matandang popular na kultura ang mga alay para sa paglilinis ng ketongin. Ang mahiwagang “kasalanan” na ayon sa kanila’y sanhi ng ketong ay nalilipat sa dalawang ibon (14:5). Pinapatay ang isa sa mga ito upang kasama nitong mawala ang kasa­lanan. At para talagang makatiyak, pinaka­kawalan ang isa pang ibon para dalhin sa malayo ang kasa­lanan ding iyon na ngayo’y tunaw na sa dugo ng patay na ibon (14:6-7).

• 15.1 Sa lahat ng bayan nang unang panahon, may sagradong katangian sa kanila ang lahat ng tungkol sa sex at panganganak. Parang ito ang dahilan ng mga kautusan tungkol sa sexual nakadalisayan at kahalayan . Isang pagkakamali kung iintindihin na­tin ang mga ito na para bang mahalay na sa ganang sarili ang mga sexual na relasyon. Sapagkat nagi­ging mahalay lamang ito kapag hindi inirerespeto ang mga hinihingi ng tunay na pagmamahal.

Namayan ang mga Israelita sa piling ng mga Kananeong napailalim sa mga puwersa ng kalikasan na itinuring nilang gawa ng Diyos at sa mga pagwa­wala sa sex sa lahat nilang piyestang panrelihiyon. Para naman sa mga Israelita, ang mara­ming pagli­linis tungkol sa sex ang nagpapaalaala sa kanila na bahagi ito ng isang kalikasang nilikha ng Diyos kayat kailangang pailalim ang mga udyok nito sa Batas na idineklara ng Diyos. Iba pang mga pagsa­saalang-alang ang pumapatnubay sa binyagan: 1 Cor 6 at 7.

• 16.1 Makahulugan ang piyesta ng Pagpa­patawad: isa sa mga barakong kambing ang nagdadala sa parusa ng kasalanan kayat kailangan itong mamatay. Ang isa nama’y itinataboy pa-Azazel. Isinasagisag nito na pinapasan ngbarakong kambing ang mga kasa­lanan ng bayan. At si Kristo na­man ang tunay na mag-aalis ng mga ito (Jn 1:29).

Inaalaala ng Sulat sa Mga Hebreo, kab. 9 at 10, ang mga seremonyang ito ng mga Judio sa paglalahad nito sa Pagpapatawad sa mga kasalanan na nakamit ni Kristo para sa atin sa kanyang kamatayan at pagka­buhay.

Inuulit sa 16:29-34 na magiging batas na pang­habampanahon ang mga utos na ito. Paano natin mai­paliliwanag ngayon ang pagpapawa­lang-bisa ng Iglesya sa mga ito sa pagdating ni Kristo? Ipina­lili­wanag ito ni Pablo sa Galasya 3-5.

• 17.1 Sa kabanatang ito nagsisimula ang tina­ta­wag na Batas ng Kabanalan, o batas ng isang bayang nakatalaga sa Diyos.

Ang batas tungkol sa dugo ay paraan ng pagtuturo at pagkikintal sa diwa ng sagradong katangian ng buhay. Nasa 17:11 ang buod nito.

Gaya ng marami sa mga bayan nang unang pana­hon, naniniwala ang mga Hebreo na nasa dugo ang buhay. Kaya sagrado ang dugo kahit na ang dugo ng hayop, at sa Diyos lamang ito maiaalay (tingnan Gen 9:5). Kung hindi ito iniaalay sa altar, dapat itong ibuhos sa lupa pero hindi ito makakain.

Maging sa panahon ni Kristo, karimarimarim pa rin ang dugo para sa mga Judio. Kaya naman ilang taon ding ipinag-utos sa mga Kristiyanong taga-ibang bansa na igalang ang batas na ito para hindi maes­kandalo ang kanilang mga kapatid na Judio (Mga Gawa 15).

Ipinaliliwanag mismo sa atin ng bersikulo 11 kung bakit pinili ni Kristo ang kamatayan sa pagbubuhos ng kanyang dugo. Sa tuwing maba­basa nating “Iniligtas tayo ni Kristo sa pama­magitan ng kanyang dugo”, dapat natin itong intindihin: “sa pamamagitan ng pag-aalay ng kanyang buhay”.

• 18.1 Ipinagpapatuloy ng Batas ng Kaba­nalan ang higit pang mga pagbabawal tungkol sa sex. Sa ngayo’y lipas nang mga paniwala ang tingin ng napakaraming tao sa pagbabawal na ito. Ngunit sa totoo’y pinagtitibay ng mga ito ang dignidad ng tao sa pagpapasailalim nila ng kanilang mga kapritso sa isang batas. Ang mga ito rin ang pinakaugat ng katapatan ng mag-asawa at ng pagrespeto sa isa’t isa ng mga mi­yem­bro ng isang pamilya.

Gaya ng sinabi natin sa kabanata 15, hindi alam ng mga Kananeo ang mga saligang ito ng isang makataong kultura (huwag n’yong gagawin ang ginagawa sa lupain ng Kanaan). Ngunit nakita ng mga Israelita sa mga ito ang isang moral na obligasyon na lubhang kaugnay sa Tipan ni Yawe na gu­mawa sa kanila na maging isang bayang banal na kaiba sa lahat.

Sa paghahambing ng mga Israelita sa kasay­sayan nila at ng mga Kananeo, nauunawaan na nila ang sasabihin nang malinaw ni Pablo sa mga susunod na panahon: “Kung may nagtatanim sa sariling laman, sa laman din siya mag-aani ng kabulukan” (Gal 6:8). Nakaaakit ang kalayaang sekswal hangga’t hindi pa napapansin ng tao ang pagtanda ng kanyang puso at ang kasi­nungalingan ng kanyang pananalita. Sa antas ng lipunan, nangangahulugan ang kalayaang sekswal ng mag-asawang baog, mga taong hindi kayang maglaan ng sarili, at sa katagala’y ang kamatayan ng bayan.

Huwag ibigay ang iyong anak para sunugin (b. 21). Laganap din ito sa Kanaan. Kung saan mga likas na gawi ng tao ang naghahari, hindi igina­galang ang buhay. Ngunit ang bayan din naman ng Diyos ang siyang nakadiskubre sa halaga ng tao. Sapagkat maging sa pinaka­magaling na mga grupo sa China noon ay nag­­ka­roon ng kanibalismo. Sa karamihan sa mga bayan noong unang panahon, may kara­patan ang ama na patayin ang bagong silang niyang anak. Hindi pa kasama rito ang pag-aalay ng mga tao bilang handog.

Isusuka rin kayo ng lupain (b. 28). Sa lupain ng Mga Pangako, kailangang mabuhay ang mga Israelita ayon sa mga batas ni Yawe. At kung hindi nila susundin ang mga ito’y mapapatapon sila. Isang tanda sa Biblia ang pananatiling ito sa lupang pangako. Tingnan lalo na ang Dt 8. Aalalahanin ito ni Pablo sa Gal 5:21.

• 19.9 Sa napakaraming batas na nagpa­pakita sa napakasinauna pang kalagayan ng bayan ng Diyos, namamangha tayo sa pagkakita natin dito ng mga ka­utusang nagtuturo ng mga saloobing tungo sa pag­papakatao na kadalasa’y kulang sa atin.

Kailangang bigyang-interpretasyon ang mga ka­utu­sang ito na ibinibigay sa isang bayan ng maliliit na magbubukid para maiakma sa kasalukuyang kalaga­yan ng ating buhay.

Itinuturo sa atin ng mga ito na hindi lubusan at walang hangganan ang “karapatan sa pag-aari”. At hinding-hindi ito maikakatwiran sa pang-aapi sa mga dukha o maidadahilan kaya para hindi sila tu­lungan. Iniaatas ang pagbibigay-atensyon sa ating mga kapatid para siguraduhing meron ang bawat isa ng kanyang kinakailangan para mabuhay.

Huwag kang maghiganti ngunit mahalin mo ang iyong kapwa tulad sa iyong sarili. Kalahi ang tinutukoy rito ng kapwa. Kailangan siyang mahalin at makipag-isa sa kanya sapagkat niya­yakap ng Diyos sa iisang pag-ibig ang lahat ng miyembro ng kanyang bayan.

Nasa lahat ng relihiyon ang ganitong pakikipag-isa sa kababayan pero meron pa ring pagkama­balasik o pagkagalit sa dayuhan. Kapag nagsasalita si Jesus sa atin tungkol sa pagmamahal na hindi humihinto sa mga hangganan ng isang bayan (Lc 10:25; Mt 5:43), hindi ito simpleng pagpapalawak ng salitang “kapwa”: ito’y pagdiskubre ng isa pang relasyon na lampas sa pakikipag-isa na likas na ginagawa ng mga tao gayun­din ng ilang hayop.

• 19. Ipinagbabawal din ang iba’t ibang kaugaliang katutubo sa mga paganong relihiyon. Bawal din ang mga espiritista at mga mang­huhula, gaya ng nasa Dt 18:10.

Ituring ninyo ang dayuhan na isa sa mga katu­tubong kasama ninyo. Mapapansing kasama ng pag­ba­bawal na makipamuhay sa mga paga­nong dayuhan, laging iniuutos ng Biblia ang pag­res­peto sa dayuhang nakatira sa Israel. Gaya ng biyuda, ng ulila at ng dukha, pinakamahina rin ang dayuhan at kailangan siyang ipagsanggalang.

• 20.1 Iniisa-isa ng kabanatang ito ang mga parusa para sa naunang mga pagkakamali. May ilang kasong katarungan ng tao ang nagpa­parusa. Sa iba nama’y may banta ng sumpa ng Diyos.

Tungkol sa mga tungkulin at pribilehiyo ng mga pari ang mga kabanata 21 at 22. Maaaring waring pawang panlabas lamang para sa atin ang lahat ng detalyeng ito at walang kinalaman sa tunay na kabanalang hinihingi ng tungkulin ng pari. Ngunit nagsisilbing aral nang panahong iyon ang mga kautusang ito at itinuturo pa rin ng mga ito sa atin kung gaano kabanal ang pag­lilingkod sa Panginoon.

• 23.1 Tinatalakay dito ang mga piyesta o “mga araw” ni Yawe. Nagtitipon ang bayan ng Diyos hindi lamang para ipagdiwang ang kanilang mga tuwa at lungkot: ang Diyos ang siyang tumatawag sa kanila para sakanyang mga piyesta sa pamamagitan ng mga respon­sable sa kanyang Iglesya (alalahanin nating ipinatawag na Pagtitipon ang ibig sabihin ng Iglesya).

Ang araw ng lingguhang pahinga (pahinga ang ibig sabihin ng sabbat o sabado sa Hebreo) ang pinaka­una sa mga sagradong pakikipag­tagpong ito sa Diyos (b. 3).

At pagkatapos nama’y ang tatlong malalaking piyesta ng Israel:

– Ang Sanlinggo ng Mga Tinapay na Walang Lebadura na nagsisimula sa Paskuwa at gumu­gunita sa Paglabas mula sa Ehipto (9-14).

– Ang Piyesta ng Pitong Sanlinggo o ng Pente­kostes (na Ikalimampung Araw ang kahulugan) na kaugnay ng pag-alaala sa Batas na ibinigay sa Sinai (15-21).

– Ang Piyesta ng Mga Kubol o mga tolda bilang pag-alaala sa mga taon sa disyerto (33-44).

Ang taunang Araw ng Pagbabayad-sala para humingi ng tawad para sa mga kasalanan ng bayan (26-32) ay ipinagdiriwang kasabay ng Bagong Taon sa loob ng ilang panahon, o kaya’y sa Piyesta ng Mga Kubol bago ito itinakda sa isang espesyal na araw.

• 9. Binibigyang-pansin natin ang pag-aalay ng unang uhay na ginagawa sa Piyesta ng Tinapay na Walang Lebadura na siyang simula ng panahon ng anihan.

Hindi nangangailangan ng anuman ang Diyos. Kung may hinihingi man siya sa atin, ito ay dahilan sa kailangan nating magbigay mula sa ating sarili para maging mga tunay na tao. Walang piyesta ni pinag­sasaluhang ligaya ni pusong napagiginhawa kung walang anumang iniaalay.

Ang ikapu o ikapung bahagi ng mga bungang inialay sa Diyos at pagkain ng mga Levita at ng mga dukha ay kayamanang espirituwal para sa bayan ng Biblia.

Sa maraming iglesya o mga grupong Kristiyano, ibinibigay ng mga miyembro ng pamayanan ang ikapu ng kanilang kita: walang sinuman, maging sa mahihirap na bansa, ang naging mas mahirap.

Ang unang uhay na iniaalay sa Diyos ay nanga­­ngahulugan din ng unang minuto ng maghapong trabaho na ibinibigay sa kanya, ng unang bawas sa sambuwan na ginagawa para tulungan ang kasamahang nangangailangan, ng unang sandali ng pahinga na magkasamang ibinibigay ng mag-asawa sa Pangi­noon, ng pakikipagtulungan ng bawat mananam­palataya sa kanyang Iglesya para maging malaya ito sa harap ng mga makapangyarihan.

• 24.17 Mata sa mata. Inilalahad sa 24:19 ang tinatawag na “Batas ng Talion” o Pagganti. Parang ma­lupit ang batas na ito. Waring tinatanggap nito na normal lamang ang paghihiganti. Ngunit sa totoo’y hangad nitong limitahan ang isang napakarahas na simbuyo ng damdamin gaya ng galit at ng pagnanais na gumanti. Kaya itina­takda ng batas na ito na puwede lamang saktan ang kalaban katumbas ng perwisyong nagawa nito:mata sa mata, ngipin sa ngipin . Isa itong paraan ng pagsi­sibilisa sa mga taong napakalayo pa sa pagiging Kristiyano. Isang bagay na bagung-bago ang pagpapatawad ayon sa ipinangaral ni Kristo.

• 25.1 Kailangan ding magpahinga ang lupa. Alam natin kung paanong maraming lupa sa kasalukuyan ang “pagod na pagod” na’t said na ang yaman sa di-wastong pagsasaka. Gusto ng taong umani nang umani nang mas marami. Pinipilit nitong mamunga ang lupa nang higit pa sa kaya nitong ibigay. At ngayo’y pinipilit niya pati na ang makinarya, ang kan­yang mga traba­hador, at maging sarili niyang kalu­sugan: minamaltrato niya ang lahat pati na ang kanyang sarili dahil kulang siya ng tiwala sa Diyos.

Iniuutos ng Diyos na papagpahingahin ang lupa. Sumasapit tuwing pitong taon ang taon ng sabbat (o ng pahinga) gaya ng sabbat o araw ng pahinga na su­ma­sapit tuwing pitong araw. Bukod sa pagi­ging kapaki-pakinabang ng taong ito ng sabbat para sa kasaganaan ng bukid, binibigyan pa rin nito ng pana­hon ang mga Israelita para maitalaga ang sarili sa mga gawaing panrelihiyon, pangkultura o pampama­yanan. Nirerendahan nito ang nag-aapoy na determinasyong ilaan ang sarili sa pagtatrabaho na nauuwi sa ganap na pagiging asiwa ng tao sa sarili.

Kung natatapat sa panahon ng pagdarahop ang taong ito, o pagkatapos kaya ng isang pananalakay, mauunawaan nating isang napa­kalaking sakripisyo ang pagsunod sa atas na ito (tingnan 1 Mac 6:49). Subalit ang Diyos mismo ang nangangakong tutulong sa mga tutupad nito nang may pananampalataya (23:30), na isang pagpapauna sa sinasabi ng Ebang­helyo sa Mateo 6:23.

Ipinagdiriwang naman ang Taon ng Magandang Pahayag tuwing limampung taon: mas sag­rado pa ang halaga nito. Taon ng Magan­dang Pahayag dahil hini­hipan ang sungay (o yobel sa wikang Hebreo) para ipahayag ang banal na taong naturan. Sa taong ito kinakaila­ngang palayain ang lahat ng alipin at isauli ang mga nakasanlang bukirin at bahay sa mga may-ari ng mga ito nang di pinagbabayad.

Ang garantiyang ito ng di-naisasaling pamana na ibinibigay sa mga dukha at sawimpalad, ay nag­papa­tibay sa paggalang sa pagkatao. Ipina­ha­hayag ito sa balangkas ng lipunang nasa pangkabukirang yugto pa lamang, pero ang diwang nagpapasigla rito ang lagi nating dapat itaguyod. Ang pagbagsak ng sistemang sosya­lista ay nagbigay lamang ng monopolyo sa walang-habas na liberalismo. At ang liberali­sasyon ng palitan, na dogma ng ilang nakapang­yayaring bansa, ay nagbunga lamang ng pag­paparami pa sa milyun-milyon nang dukha na inalisan ng hanapbuhay at yaman ng bansa – sa pamamagitan ng mga pangako, siyempre, ng magandang kinabukasan para sa kani­lang mga apo sa tuhod.

Ang lupa ay akin (23). Subukan mo ngang sabihin ito sa mga hasendero o kahit na sa isang maliit na may-ari ng lupa! Hindi nanganga­hulugan na hindi gaanong nakakaeskandalo ang pahayag na ito noong pana­hong isulat ito. Pero ano ngayon ang sasabihin ng mga may gustong iakma ang pananampalatayang Kristiyano sa isang sekularisadong daigdig?

Kayo’y mga dayuhan at panauhin ko lamang dito. Ipinagmamalaki ng mga bayang nasa paligid ng Israel ang pagkakatira nila sa iisang lupain at pagma­may-ari nila nito mula pa nang likhain ang mundo. Subalit para sa Israelita, ang lupa ay isang pamanang tinanggap niya kay Yawe. Sa mahahabang kabanata ng Deuteronomio at Josue na nagsasalaysay sa pag­sakop at paghahati sa Lupang Banal, lagi itong tinu­tukoy bilangpamana . Ito ang pamanang ibinibigay ni Yawe sa mga tribu ng kan­yang bayan. Kayat sa mga tribung iyon ang lupa. At bukod sa personal na pagmamay-ari sa lupa, may mga lupa pa ring pag-aari ng pama­ya­nan na pana-panahong hinahati at ipinamamahagi.

• 35. Mga paring Judio na may dakilang ha­ngarin ang sumulat sa mga talatang ito ngunit sa loob ng isang sinaunang ekonomiya na wala na sa ngayon. Nagdulot ito ng maraming pag-aalinlangan at pagtanggi mula sa ika-12 hang­gang ika-15 dan­taon pagkarating ni Kristo, nang mangailangan ng kapital ang paglawak ng kalakalan. Maraming Kris­tiyano ang tumang­ging makilahok sa sistema dahil sa mga pagba­bawal na ito; ang mga Judio naman, nang ma­kita nilang pinahihintulutan sila ng mga pahi­nang ito na mag­pautang nang may patubo sa mga pagano (para sa kanila: mga Kristiyano), naging mga bangkero sila ng mundong Kristi­yano. “Huwag magpautang nang may patubo.” Ganito ang batas ng pakikipag-isa at pag-ibig pang­kapatiran. Pero nag­bigay ng isa pang usapin ang pagdating ng dambuhalang negosyo at industriya: kailangang magka-“interes” ang mga mamu­mu­hu­nan at hika­yatin silang mag­pautang ng kinakai­langang pondo. Nakikita natin dito, tulad sa marami pang ibang katu­nayang pantao, na nakaugnay ang bawat batas sa isang partikular na panahon at pa­mu­muhay. Kaila­ngang imbentuhin ng bawat salin­lahi ang pamu­mu­hay nito, ang katapatan nito sa Sa­lita ng Diyos. Kaya nga, sa Biblia, sa pag-aaral nating ng mga batas na may kinalaman sa isang partikular na problema, may nakikita tayong ebolusyon ng isang teksto tungo sa isa pang teksto, sa katunaya’y, ng isang epoka tungo sa isa pa (tingnan Ex 21:2-11; Lev 25:39-43; Dt 15:12-18).
• 26.3 Isang batas ng buhay ang Batas ng Diyos. Sa pagbale-wala rito ng tao, sarili niya mismo ang kan­yang sinisira. Katarungan, kabutihan, pagrespeto sa buhay ang hinihingi rito ng Diyos sa kanyang bayan. Nakapagta­takda ng ganito ang Diyos sapagkat bibigyang-matwid ng mga pangyayari ang kanyang salita: walang-mintis ang kanyang mga pangako sa paghahatid ng mga pagpapala o kapahamakan.

Sinulat sa panahon ng Pagkatapon ang wakas ng kabanatang ito, Inilalarawan nito ang patuloy na pagkabulok ng bayang Judio bago sila ipinatapon. Parang “parusa ng Diyos” ang pag­ka­wasak na ito, pero bunga rin ito ng kanilang mga pagkakamali. Sapagkat sariling libingan ang hinuhukay ng anu­mang lipunang bumabale-wala sa mga pundasyon ng isang moral na pamumuhay.

Pinaghahambing ng kabanatang ito ang kapaya­paan at pagiging mabunga at ang kawa­lang-seguridad, at pagkakahati-hati ng mga ayaw makinig sa Diyos:

– nanganganak ng karahasan ang kawalang-katarungan,

– pinanghihina ng kaluwagan sa sex ang diwa ng pagsasakripisyo,

– sinasayang ang yaman ng bansa sa luho at mga puwersa ng paniniil,

Hanggang sa kainin ng bayang ito ang laman ng kanilang mga anak.

Advertisements

May 30, 2007 - Posted by | Biblia ng Sambayanang Pilipino, Commentary, Leviticus, Lumang Tipan

1 Comment »

  1. […] Leviticus […]

    Pingback by Komentaryo « Ang Bagong Magandang Balita Biblia | May 30, 2007


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: