Ang Bagong Magandang Balita Biblia

Ang Banal na Kasulatan

Exodo: komentaryo

Ang Exodo ang paglabas mula sa Ehipto. Sa Biblia, ito ang dakilang gawa ng Diyos: ang paglabas mula sa bayan ng pagkaalipin tungo sa lupang pangako. Pinalalaya ng Diyos ang kanyang bayan “nang may malakas na kamay at nakaunat na bisig” sa pagbubukas ng daan sa dagat.

Ang Exodo ang pinakapuso ng Matandang Tipan, at ang paglalahad nito sa atin ng isang Diyos na nagpapalaya sa mga tao ang siyang nagbibigay-kabuluhan dito. Paano ngayon maipaliliwanag ang sinasabi ng napakaraming di-sumasampalataya: “Likha ng takot ang mga diyos”? At idinagdag pa ni Lenin sa kanyang librong “Sosyalismo at Relihiyon”: “Nagtu­turo ng pasensya at ng maluwag na pagtanggap ang relihiyon na nagpapatulog sa panga­ngako ng makalangit na gantimpala sa mga buong buhay na nagpapagal sa pag­hihirap.”

Pero hindi gayon. Sa Exodo, hindi dumarating ang Diyos para maghasik ng takot kundi pinakikinggan niya ang daing ng bayang api, binibigyan ito ng pagtitiwala, ginigising ang pag-asa sa tunay at ganap na pagpapalaya, at nagpapalitaw ng isang butihing lider. Ang Exodo ang pinakamodelo ng lahat ng tunay na pagpapalaya sa tao.

Para maintindihan ang paglayang ito ng bayan ng Diyos, kailangang alalahanin natin ang pangkasaysayang kalagayan ng panahong iyon.

Mga Bagay-bagay tungkol sa Kasaysayan

Limang dantaon na ang lumipas mula sa panahon ni Abraham. Nagapi minsan ang mga Ehipsiyo ng mga sumalakay rito galing Asia at kasama ng mga itong pumasok ang maraming nomad ng disyerto (tingnan ang istorya ni Jose). Nang maibalik nila sa trono ang kanilang mga hari, minata nila ang mga nomad na ito kaya marami sa mga ito ang tumakas para makaiwas sa mga buwis at sapilitang patrabaho. Ilan sa kanila ang pinalayas (Ex 12:31), at ang iba nama’y tumakas sa dilim ng gabi (Ex 12:38).

Isa sa mga grupong ito na hinabol ng isang pulutong ng mga karwahe ng mga Ehipsiyo ang pinangalagaan ng isang ekstraordinaryong pagkilos ng Diyos:nakita ng mga Israelita ang mga Ehipsiyong patay sa dalampasiganpagtawid sa Dagat sapagkat si Moises na propeta ng Diyos ang siyang namumuno sa mga takas. Wala sanang mababago sa kasaysayan itong pagpapahayag ng Kalinga ng Diyos kung walang propeta roon – si Moises – para ipaliwanag ang pangyayari: pinili ng kaisa-isahang Diyos na si Yawe ang Israel para maging bayan niya at inilabas ito mula sa pagkaalipin sa Ehipto para gawing bayang banal sa gitna ng iba pang mga bayan. (14:30). Nagkakaroon ng tunay na kahulugan ang milagrong ito ng

Ang Exodo o Paglabas mula sa Ehipto ang simula ng kasaysayan ng Bayan ng Diyos.

Matagal-tagal ding nanatili sa mga oasis ng Sinai si Moises at ang kanyang mga kasama. Doon itinadhana ni Moises ang Batas ni Yawe at ang mga saligang kautusan nito:

– Hindi ipinahihintulot ni Yaweng Diyos na Seloso na panatiliin ng Israel ang alinman sa mga diyos nito ayon sa tradisyon kundi siya lamang ang dapat nilang paglingkuran at wala nang iba.

– Sobra-sobra ang kahigtan ni Yawe sa mga ideang gawa ng tao tungkol sa kanya, kaya hindi ipinahihintulot na ilarawan siya sa anumang bagay:huwag kang gagawa ng mga larawan ng Diyos.

– Ipinagkakatiwala ni Yawe sa Israel ang misyong sakupin ang lupain ng Kanaan.

Sa Exodo lamang magsisimula ang mahabang kasaysayan ng Bayan ng Diyos. Binubuksan ng panimulang karanasang ito ang daan para sa iba pang mga karanasan na sasapit sa pinakasukdulan nito balang araw sa pagdating ng Tagapagligtas.

Ang Libro ng Exodo

Gaya rin ng Genesis, ang aklat na ito ay hindi gawa ng “isang” awtor. Sikapin nating unawain kung anong nangyari sa pagitan ng paglaya mula sa Ehipto at sa huling pagsulat tungkol sa mga pangyayari gaya ng nababasa natin sa ating mga biblia sa ilalim ng pamagat na Exodo.

Mga nomad ang mga saksi ng pakikisangkot ng Diyos. Mananatili sila sa ganitong pamumuhay sa loob ng dalawang dantaon pa. Hindi sila marunong bumasa ni sumulat. Sa pamamagitan ng pagbigkas nila isinalin sa sali’t salinlahi ang alaala ng kanilang paglaya.

Pagkatapos ng mahabang pandarayuhan, muli silang sumasama sa ibang mga tribung hindi umalis sa Palestina, at isinasalaysay nila sa kanilang sariling paraan ang mga kahanga-hangang ginawa ng Diyos para sa kanila. May kanya-kanyang paraan ang bawat angkan sa pagbibigay-diin sa isa o iba pang alaala at sa pagdadagdag dito tulad ng ginagawa ng mga nagkukuwento; ganito ang tuntunin ng tradisyong sinasalita. Pagkatapos, maninirahan sila sa mga bayan at lungsod, at sisimulan ng mga manunulat na gawing permanente ang mga salaysay kung saan nakikita ng bawat isa ang pagma­magandang-loob ng Diyos.

Ang mga unang pagsulat na ito ang magiging “mga pinagmumulan” na pagkukunan ng mga huling manunulat pagkabalik nila mula sa pagkaalipin sa Babilonia.

Ngunit sa mahabang pagsulong na ito, ang natatampok sa lahat ay ang pagmamahal ng isang buong bayan sa alaala ng kanilang unang pakikipagtagpo sa “Diyos na nagliligtas”.

Exodo Komentaryo

• 1.1 Daan-daang taon nang nabubuhay ang malaking bahagi ng sangkatauhan sa ilalim ng kaapihan. At kakaunti ang sinasabi ng mga manunulat ng kasaysayan tungkol sa kanilang buhay ng pagdurusa. Bihira ang mga paghi­himagsik sapagkat sunud-sunu­ran ang napaka­laki at mas nakararaming baha­ging ito ng sangkatauhan, at pakiramdam nila’y normal na sitwasyon lamang para sa kanila ang pagka­alipin. Pero niloob ng Diyos na hayagang maki­sangkot, kahit minsan man lang, para palayain ang aping bayang Hebreo. Ito ang unang hakbang sa kasaysayan ng Bayan ng Diyos.

Binabalangkas ng Biblia ang di-makataong kalagayan ng mga Hebreo sa Ehipto:

– natatakot ang mga panginoong Ehipsiyo sa isang grupo ng mga ordinaryong tao na ayon sa kanila’y dumarami sa paraang iresponsable (10 at 12);

– pinatawan nila ng mabibigat na trabaho ang mga Israelita para magtayo at magtanggol ng isang lipu­nang hindi naman nagtataguyod sa kanilang ka­pakanan o kumikilala sa kanilang mga karapatan (11 at 13);

– magkasamang pagsasamantala at pang-aapi, di-makataong mga trabaho at pulitikal na pani­niil, sa pamamagitan ng mga kapatas na Ehipsiyo (5:6);

– at sa huli’y ipinataw sa mga Hebreo ng isang banyagang nasa kapangyarihan ang marahas na pagkontrol sa bilang ng ipinapanganak (16).

Mga sitwasyon ng pang-aapi: 1 Mac 1; 2 Mac 4; 2 Mac 6; Is 5:8; Am 5:10; Ez 34; Mik 2:1; Job 24:1; Pan 2.

E sino naman sina Sifra at Pua? Mga panga­lang Ehipsiyo ang kanilang pangalan. Binale-wala ng mga babaeng ito ang utos ng hari dahil sa paki­kiramay nila sa bayang api at hindi sila sumang-ayong isagawa ang laban sa kanilang konsiyensya.

• 2.1 Nagsisimula sa isang simple at nag-iisang aksyon ang pagpapalaya sa bayang Hebreo – ipi­na­kikipagsapalaran ng isang ina ang kanyang buhay para mailigtas ang kanyang anak.

Patunay ito ng pag-ibig ng isang ina. Paghihi­magsik ito ng konsiyensyang tumatangging sumunod sa isang di-makataong batas. Pahayag ito ng pananampalataya ng inang nakikinikinita ang ­ka­hanga-hangang hina­harap na binubuksan ng Diyos sa isang bagong-silang na sanggol, at alam din niya na ang mga anak ang pag-asa ng kanyang bayan (Hebreo 11:23).

Di ba’t ganito rin tinatanggihan ng mga ina ngayon ang aborsyon, alang-alang sa kanilang kon­siyensiyang naliliwanagan ng pananam­pa­lataya?

Ipinaliliwanag ng mga dalubhasa sa kasay­sayan na ang mga detalye ng salaysay na ito ay batay sa alamat ni Haring Sargon na sinagip sa tubig noong bata pa ito. Siguro. Ngunit alam ng Israel na pina­laya si Moises sa iisang kapalaran ng lahat ng mga Hebreo.

Pinahahaba ng Diyos ang unang aktong ito ng pagpapalaya. Binibigyan niya ng pagkakataon ang bata na magkaroon ng edukasyon sa palasyo ng Paraon na hinding-hindi niya mata­tanggap sa kan­yang pamilya. Kailangang mala­man ng magpapa­laya sa mga alipin kung ano ang kalayaan matapos mara­nasan ito. Sapagkat walang anumang alam ang mga aliping Hebreo kung ano ang ibig sabihin ng maging malaya.

• 11. Lumaking buhay-prinsipe si Moises. Subalit lumabas siya para makaharap ang kanyang mga kapatid na nasa mas mababang kalagayan.

Nasaksihan niya kung gaano kabigat ang trabaho ng mga ito, at nakita niyang… Iba ang na­ging tugon niya kaysa maraming may pinag-aralan na walang nakikita ni nadaramang pakikiisa’t paki­kiramay sa kanilang bayan: sa pag-eeksport ng mga kapital, pag-aabrod ng mga may pinag-aralan. Hindi niya kusang ipinipikit ang mga mata gaya ng mga nagkakaila sa hamak nilang pamilya o nagtatakwil sa paki­kiisa sa kanilang mga kasamahan para mapa­bilang sa mas mataas na kalagayan o para mag­palapad ng papel sa kanilang mga pinu­no.

Pinapanigan kaagad ni Moises ang kanyang mga kapatid. Pero nadidiskubre niya kinabukasan ang isa pang mukha ng kasamaan: hindi mga walang-malay na biktima ang kanyang mga kapatid. May kinalaman sa umiiral na kara­hasan, kasamaan at iresponsabilidad sa kanila ang kaapihang kanilang dinaranas. Hindi na nga sila iginagalang ng mga Ehipsiyo, at hindi rin nila pinoproblema kung paano maging karapat-dapat sa paggalang na ito. Hindi na malaman ni Moises ang gagawin kayat minabuti niyang tumakas.

Ito ang unang hakbang ni Moises sa landas na mag­­hahatid sa pagpapalaya sa kanyang bayan. Ga­yun­din naman, ayon sa nasusulat sa Hebreo 11:24-26, siya na kabahagi sa kapalaran ng mga maykaya at nakaaangat ngunit mas gustong maglaan ng sarili sa paglilingkod sa mga hamak ay nagiging tagasunod ni Kristo, kahit na hindi niya ito alam: “Sa pana­nam­palataya rin, paglaki ni Moises, tinanggihan niya na ituring siyang anak ng babaeng anak ni Paraon. At mas ginusto niyang maghirap kasama ng bayan ng Diyos kaysa pansamantalang aliw na dulot ng kasa­lanan. Mas mahalagang yaman para sa kanya ang hamaking kasama ni Kristo kaysa mga yaman ng Ehipto.”

Ganito pinahahalagahan ng Biblia ang lahat ng pagpupunyaging ginagawa alang-alang sa dangal ng tao, sa pakikibaka ng mga bayang nasa daan ng pag-unlad para makamit ang kani­lang kalayaan, sa pag­si­sikap ng mga kaba­taan at mga manggagawa para mag­karoon ng mas aktibong partisipasyon sa pagbuo ng kanilang kinabukasan.

Ngunit unawain din natin na kapwa magiging pag­papalaya mula sa mapang-aping mga istruktura at pagkamulat ng tao tungkol sa kanyang kasa­lanan ang gawang pagpapalaya ng Diyos.

• 16. Bilang isang pastol sa disyerto, natututuhan ni Moises ang mahirap na buhay, pobre at malaya, gaya ni Abraham. Namuhay siya sa piling ng mga Madianita na halos mga inapo na rin ng ama ng mga sumasampalataya (Genesis 25:2). Kaya tinatanggap din ni Moises sa kanyang biyenang si Reuel na tinatawag ding Yetro (3:1) ang mga tra­dis­yon tungkol kay Abraham at sa pananampalataya nito sa iisang Diyos.

• 23. Sumigaw sila… at pumaitaas sa Diyos ang kanilang sigaw. May pagkakataong ni walang lakas ng loob ang mga tao kahit umasa man lamang sa Diyos. Pero kahit na maka­limutan man ng mga tao ang mga pangako, hindi kinalilimutan ng Diyos ang mga ito.Tinitingnan ng Diyos ang kanyang mga anak at nananatiling buhay ang kanyang pag-ibig.

Sinasabi sa atin ng Biblia na may panahon ang Diyos. At hindi maipipilit ng mga tao na makamit ang anumang bagay sa anumang sandali. Kahit na puwede nating apurahin ang panahon ng Diyos sa ating mga panalangin at sa kabutihang-loob ng pagpapaubaya ng sarili sa kanya, sa kanya pa rinang mga panahon at mga sandali (Gawa 1:7).

Ang pagkabalam ng Diyos: 2 Mac 6:12; Hb 1:2; Sir 35:19; Slm 44; Mc 4:26; Lc 18:1; Pag 6:11.

• 3.1 Maraming taong naghintay ang Diyos (may edad na si Moises noon) bago niya tinawag si Moises. Ginagawa niya ang pagtawag na ito nang si Moises ay nasa daan na ng kanyang buhay bilang ama ng pamilya at pastol ng mga tupa. Ginagawa niya ito sa disyerto kung saan waring inilayo ni Moises ang sarili sa mga kasa­wiampalad ng kanyang mga kapatid, at araw-araw ay lalong nawa­walan ng pag-asang makatulong sa kanyang bayan. Kaya madalas ay hinihintay ng Diyos ang mga tao sa ganito o gayong disyerto ng kanilang buhay. Sa mga panahong iyon na parang basyo inihahanda ng Diyos ang kanyang mga lingkod habang nana­natili namang di-natitinag ang puso at kaganda­hang-loob.

Napakita sa kanya ang Anghel ni Yawe sa pamamagitan ng lagablab ng apoy. Ang Anghel ni Yawe (alam natin na isang paraan lamang ito ng pagtukoy mismo kay Yaweng-Diyos: tingnan ang Mga Pangitain at Mga Anghel, Gen 16:1) ay napakikita bilang apoy na kaakit-akit sa paningin ngunit sumu­sunog sa nagtatangkang lumapit nang napakalapit. Maraming dantaon nang sagradong lugar ang bundok na ito at ginagawa ni Moises ang dapat gawin sa pagpasok sa isang sagradong lugar:hinuhubad niya ang kanyang mga sandalyas para hindi madala sa harap ng Diyos ang ali­kabok ng karaniwang takbo ng buhay. Ang pagbubunyag lamang ng Bagong Tipan ang magbi­bigay-kakayahan sa ating maranasan nang sabay ang pitagan sa walang-hanggang kabanalan ng Diyos at ang pagtitiwala sa Isa na napakalapit (Jn 1:14).

Ako ang Diyos ni Abraham, ang Diyos ni Isaac at ang Diyos ni Jacob. Ang tumatawag kay Moises ang siya rin mismong sinamba ng kanyang mga ninuno sa iba’t ibang pangalan at siya ring tumawag sa mga ito na pumasok sa kanyang plano ng pagliligtas.

Sasaiyo ako. Tuwing may tatawagin ang Diyos para sa isang misyon, pinalalakas muna niya ang loob nito at binibigyan ito ng katiyakan na magiging maayos ang lahat: Jos 1:5; Hkm 6:12; Mt 28:20; Lc 1:28.

Sino ako para humarap kay Paraon? Si Moises ay hindi na ang masigasig na binatang sumunggab sa kapatas na Ehipsiyo. Nauuna­waan ng taong husto na sa gulang na higit pa sa kanyang lakas ang misyong ito at natatakot siyang lubos na ipaubaya ang sarili sa kamay ng Diyos. Ngunit ang pagtawag ng Diyos ay hindi isang boses na naririnig sa isang tainga at lumalabas naman sa kabila: ang Diyos ang may-ari’t panginoon ng puso ni Moises.

Lumakad ka ngayon! Sinusugo kita kay Para­on. Ganito nagsisimula ang misyon ni Moises. Matapos iligtas ng Diyos ang Israel mula sa Ehipto, halos sapilitang itatalaga ng Diyos sa kanila ang kanilang kapalaran, at ito’y ang maging bayang hinirang ng Diyos.

Sinasabi ng Diyos na dadalhin ang Israel sa lupang dinadaluyan ng gatas at pulot-puk­yutan, ang Lupang ipinangako kay Abraham. Hindi niya tinitiyak ang panahon ni sinasabi ang mga detalye, pero ipinagpapauna naman niya ang isang pangya­yari na magpapatunay na totoo ang misyon. Darating balang araw saBundok Horeb (o Bundok Sinai) ang pobre ngunit malayang Israel kasama ni Moises para makipagtagpo sa Diyos at tanggapin ang kanyang mga salitang nagbibigay-buhay.

ANG PANGALAN NG DIYOS

• 14. Sa piling ng ibang mga bayang may kanilang mga idea tungkol sa Diyos at nangangapa sa dilim tungkol sa kahulugan ng kanilang kapalaran, ang Israel ang magiging bayang nakakikilala sa Diyos ayon sa katotohanan. At dahil dito’y alam din ng Israel kung saan naroon ang tunay na kadakilaan ng tao. Ang pagbubunyag ng kaisa-isang Diyos ay nakakawing sa isang misyong mapagpalaya, at ito ang makabuluhang katangian ng pagbu­bunyag ng Biblia. Sa naunang ilang dantaon, ninais ni Paraon Akinaaton na kilalanin ang kaisa-isang Diyos: nauwi ito sa problema sa pagsamba at hindi ito nakabatay sa kasaysayan. Ang Diyos ni Moises ang Isa, Banal at Makatarungang Diyos, na nagnanais mapag­ling­kuran ng mga malayang tao.

‘Siyang umiiral: Ako Siyang Umiiral’ (14). Dalawa ang paraan ng pagsasalin sa mga salitang ito. Ito ang una: Ang Diyos ang Siyang umiiral, nang mag-isa at walang hangganan. Tugma ang kahulugang ito sa katapusan ng talata 14 at nagbibigay-kahulugan din sa ‘Yawe’. Pero puwede rin itong intindihin bilang: Siyang Umiiral ang Si­yang Umiiral. Sa gayon, hindi naman talaga tu­ma­tanggi ang Diyos na magpakilala kay Moises, sapagkat ibibigay niya rito ang kanyang pangalan. Ipinauunawa lamang niya na walang anumang maaaring maki­bahagi sa sikreto ng kanyang persona.

Sa pangalang ito sila tatawag sa akin (15). Maliwanag na bawat pangalan ay ayon sa wikang kinapapalooban nito kung saan ito may kahulugan. Isang pangalan ang sinasabi ng Diyos sa mga Hebreo:Yawe na Siyang umiiral ang interpretasyon sa kanilang wika. Kung sa ibang bayan siya nakipag-usap, tiyak na ibang pangalan ang sasabihin ng Diyos, na magkakaroon ng gayon ding kahulugan para sa bayang iyon.

Kapwa nangangahulugan ng Siyang umiiral at Siyang nagpapairal ang Yawe. Intindihin natin na ang Diyos ay umiiral at siya ring nagpa­pairal sa kanyang alam. Ito ang sinabi ng Diyos sa b. 14.

Ako Siyang umiiral. Ito ang Diyos na Buhay at Nakakakita (Gen 16:13). Kung may gusto siyang ipahayag sa kanyang misteryo, pina­ngungunahan ito ng nagliliyab na apoy (Ez 1:4; Hb 3:4), ng bagyo at mga kulog (Ex 19:16; 1 Hari 19:11; Slm 18:9-17) at ng mga alon ng dagat; at ng kagila-gilalas na mga hayop na tumitipon sa lahat ng puwersa ng kalikasan (Ez 1). Ngunit mga larawan lamang ang mga ito na parang isang ulap (1 Hari 8:10) na tumatabing sa misteryo ng Diyos na walang kasin­la­lim. Lampas-lampas at hindi ito kailanman maa­abot hindi lamang ng mata ng tao kundi maging ng isipan ng alinmang nilalang, tao man o anghel.

Tinatanggap ng mga nilalang ang pag-iral mula sa Diyos. Ngunit nasa Diyos mismo ang bukal ng sariling pag-iral at wala siyang kaila­ngang anuman kani­numan. Ang Diyos ang Isa, at walang sinuman sa mga tumatanggap ng pag-iral mula sa kanya ang makatatapat o makapag­daragdag sa Kaisa-isahan.

Ang Diyos ang Siyang Umiiral, at pinaiiral niya ang kanyang alam. Ang pagbubunyag na ito ang pinakasusi sa buong Biblia. At kailangang alala­hanin ito kapag basta na lamang sinasabi ng mga ma­nanampalatayang “Ang Diyos ay Pag-ibig, ang Diyos ay Kabutihang-loob”, at naka­kalimutan namang magiging kabulaanan ito kung hindi muna ipahahayag na ang Diyos ang Siyang Umiiral. Kung ang Pinakama­ka­pangyarihan lamang ang Diyos, wala tayong anumang iisipin kundi maglu­luhod sa harap niya, maglulunsad tayo ng giyera laban sa mga diyus-diyusan, at bibigyan natin ng pangunahing impor­tansiya ang mga tuntunin tungkol sa pananalangin, pag-aayuno at mga kawang­gawang hinihingi niya. Kung Kabaitan lamang siya, hindi natin mauunawaan kung bakit niya tayo inila­lagay sa pagsubok. Kung Kabutihan lamang siya, oobligahin nating gumawa ng mabuti ang lahat nang hindi na iginagalang ang kani­lang kalayaan.

Pero hindi, sinabi niyang Ako Siyang Umi­iral. Ang Diyos ay Maykalooban na aktibung-aktibo at malayang-malayang umiiral, at tinatawag niya tayong umiral sa katotohanan. Kaya lumikha ang Diyos ng daigdig na puwede nating galawan nang responsable. Hindi ipinipilit sa atin ng Diyos ang mabuti. Mas gusto niya na sa pamamagitan ng ating mga karanasan at mga pagkakamali ay madis­kubre natin kung nasaan ang tunay na mabuti.

Ang pagsamba sa Diyos ay hindi nangangahu­lugan ng pagpapatirapa sa harap niya gaya ng pani­wala ng ilan, kundi ng paglapit natin sa kanya nangharap-harapan. Gusto ng Diyos na siya’y paglingkuran ng mga taong nagpapalaya naman sa iba.

Sa pagpapakilala bilang Maykalooban, nasabi na ng Kaisa-isahang Diyos ang pinakamahalaga. Sa mga panimulang ito’y hindi na niya mali­liwanag pa o maipauunawa na ang misteryo ng Tatlong Persona (Loob) ng Diyos ay ang Diyos mismo. Ito ang magiging gawa ni Jesus (Mt 28:19; Jn 1:18-19). Kaya mga dantaong ini­ngatan ng mga Israelita ang larawan ng isang Diyos na Pinuno na ang sinasalita ay ang leng­guwahe ng pagsunod.

Yawe o Jehova? Mga apat na dantaon bago du­ma­ting si Jesus, hindi na binibigkas ng mga Israelita ang pangalang Yawe dala ng kanilang respeto. Kaya binago rin ang pagkakasulat ng Yawe sa Biblia, at pinalitan ng Yehovah na wala namang kahulugan ni hindi rin siyang binibigkas. Ngunit sa pagkakita nito, alam na ng bumabasa na hindi niya dapat sabihing Yawe kundiEdonah o Panginoon. (Isinama nila sa mga sagra­dong katinig na YHWH ng Yawe ang tatlong patinig na e, o, a ng Edonah.)

Si Yawe ang nakipagtagpo sa amin. Hindi mai­kakaila ng pagdadahilang panrelihiyon (upang mag­handog ng hain) ang tanging layunin ng mga aliping Hebreo na lumaya mula sa kaapihang ka­nilang tinitiis. Nangyari ang lahat ng ito nang pa­nahong iyon na walang problemang panlipunan o pampulitika na di kayang ipahayag sa paggamit ng mga salitang pan­relihiyon (Ex 17:16; Blg 25:16).

Pero may ilang nagtatanong ngayon: Pagpapalaya ba sa tao o pampulitika ang sinasabi sa atin ng Biblia o hindi kaya espirituwal na pagpapalaya ang ipina­panukala nito sa atin? Sa totoo’y artipisyal lamang ang pagiging salungat ng dalawang ito. Tinuturuan tayo ng karanasan na hindi sapat ang materyal na tulong o mga pagpapabagong pampulitika ni mga panalangin para iligtas ang kapwa. Ang mahalaga’y magkaroon ng bagong buhay ang mga tao. At upang mangyari ito, sila mismo ang kailangang humarap at lumutas sa mga tunay na problema ng kanilang pang-araw-araw na buhay-pang­materyal man o pang-edukasyon o pampulitika – mula sa mas malinaw na pananaw sa kato­tohanan ng buhay ayon sa paningin ng Diyos at taglay ang mas tunay na pag-ibig na espirituwal na pagmamahal.

Iaahon ko kayo mula sa lahat ng kaapihang ito. Pinagmamalasakitan ng Diyos na Siyang Umiiral ang mga di pa umiiral sa katotohanan. Sinasabi nating inililigtas ng Diyos ang mga tao; kaya ipinalalagay nating ang mga ito’y mga tunay na tao at hindi tau-tauhang walang kala­yaan o res­ponsabilidad o kinikilalang dangal. Hindi paghuhu­gas ng mga kaluluwa ang kalig­tasan kundi pagpa­panumbalik sa dating kabu­uan ng tao sa iba’t ibang dimensyon nito: sa sarili, sa pamilya at sa lipunan.

Sa pangungusap tungkol sa pagpapalaya, lagi nang isang ganap na pagpapalaya sa tao ang tinutukoy ng Biblia. Sa pagpapalaya at pagliligtas sa kapwa na­li­ligtas at lumalaya ang mga tao. Puwede nating pag-aralan ang Exodo bilangTalambuhay ni Moises at makita ang “pagliligtas” sa kanya o ang paglago niya bilang tao at bilang ma­na­nampalataya habang pina­ngangatawanan niya ang kanyang mga gawaing mater­yal at espirituwal at ang pagiging pinuno at tagapagpalaya ng kanyang mga kapatid.

• 4.1 Paano kung hindi sila maniwala sa akin? Mahirap sa mga naghihikahos ang magkaisa at manalig sa mga puwedeng maka­pag-angat sa kanila. Pero magiging mas mahi­rap pa sa Israel ang ma­sundan ang isang napa­kahabang daan ng pagpapalaya at lubhang salungat sa karunungan ng tao.

Maraming beses na hindi na iniisip ni Moises kung ano ang iisipin ng tao, kundi kumikilos siyang may ka­pang­yarihan ng Diyos. Kaya tinatanggap niya ang kapangyarihang gumawa ng mga himalang magpapatunay sa kanyang awtoridad.

Iniakma ang lahat ng ito sa mundong ginagalawan ni Moises. Matutunghayan natin dito ang tipo ng mga kababalaghang sina­sabing gawa ng mga sala­mangkerong Ehipsiyo.

• 10. Magsasalita si Aaron para sa iyo. Gusto sigurong takbuhan ni Moises ang tawag ng Diyos. Naramdaman niya siguro na hindi siya marapat sa­pagkat wala sa kanya ang mga kata­ngiang wa­ring kailangang-kailangan para maging lider. Pag Diyos ang tumawag, ibibigay niya ang lahat ng kakai­la­nganin.

Para maintindihang mabuti ang papel ni Aaron sa mga pangyayaring ito, alalahanin natin na ang mga paring Judio ay tinawag na “mga anak ni Aaron”; itinuring silang kanyang mga inapo. Kaya si Aaron, na kapatid ni Moises sa di malinaw na paraan, tulad ng pagiging “kapatid ni Miriam kay Aaron”, ay naging kapatid niya sa dugo sa paglipas ng pana­hon. Nakikita natin siyang nakikibahagi sa ka­pangyarihan ni Moises, at nagpapaliwanag sa mga salita nito; sa katunayan, ang mahalaga lamang sa mga pari ng Israel ay mapatunayan ang kanilang awtoridad.

• 19. Malabo ang pangyayaring ito. Lumilitaw na may malubhang sakit si Moises. Sa pagka­ka­intindi ng kanyang asawa’y dahil ito sa hindi pa siya tuli. Kaya, ayon sa pag-iisip nang panahong iyon, tinuli nito ang kanyang anak alang-alang sa kanya.

Mapapansin na ang 4:19 ang pinaghanguan ng Mt. 2:20: layunin ng ebanghelista na ipakita na si Jesus ang bagong Moises.

• 5.1 Hindi madaling marinig ang salita ng Diyos sa mga opisina sa kapitolyo, hindi tulad sa disyerto. Ang mga sagot at mga desisyon ng Paraon ang mo­de­long parang ginagaya ng maraming direktor at administrador. Hinindian ng Paraon sina Moises at Aaron at nawalan naman ng tiwala sa kanila ang kanilang mga kasamahan.

Matutunghayan natin sa kabuuan ng kasay­sayan ang parehong oposisyon ng mga ayaw gumalaw para lumaya, walang tiwalang magtatagumpay ito o ng mga bumabale-wala at hindi sumusuporta sa mga lider na nagtatrabaho para sa kanilang kapakanan. Malungkot na sinabi ni Martin Luther King bago siya mamatay na nagugulat siya sa kawalang-pakialam ng mga Negro: pakiramdam niya’y nag-iisa siya sa pakikibaka para sa kanyang mga kalahi. Sa ika-16 na dantaon naman, matitinding puna ang dinanas ni Fray Bartolome de las Casas mula sa iba pang misyonero dahil sa pagpo­protesta niya para sa mga Indio ng Latin America.

Hindi nagkukulang ng mga paraan ang Diyos para isulong ang kanyang gawa ng pagpapalaya hangga’t may pananampalataya si Moises at mag­papakatatag.

Pansinin ang pagkakalagay sa gipit ng mga sekre­taryong Israelita na nag-uutos sa bayan sa ngalan ng mga awtoridad na Ehipsiyo.

• 6.2 Sinabi natin sa simula ng librong ito na pinag­­sama-sama rito ang iba’t ibang salaysay ng pare-parehong mga pangyayari. Dito nagsi­simula ang isang mas huli at mas binuod na istorya ng pagtawag kay Moises. Ibinibigay rito ang listahan ng kan­yang mga ninuno. At sina­sabi rin ng mga paring sumulat nito na nabuhay si Moises nang sandaa’t dalawampung taon, ibig sa­bihi’y tatlong salinlahi, bilang na may sina­sagi­sag, buo at ganap:

– apatnapung taong gulang siya nang umalis sa Ehipto,

– walumpung taon nang makipagtagpo sa Diyos,

– sandaa’t dalawampung taon nang mama­tay.

• 7.14 Narito ang mga salot ng Ehipto. Pipitong sa­lot ang isinasalaysay ng mga talatang galing sa pi­nakamatandang istorya. Siyam naman ang sinasabi ng iba pang salaysay, ang sa Eloista. At i­di­­na­dagdag ng ikatlong istorya ang tungkol samga pigsa.

Alam ng mga manunulat ng Biblia na guma­gawa rin ng mga himala ang puwersa ng kasa­maan para itago ang mga pagkilos ng Diyos. Pansinin ang mga detalyeng ito: 7:11-12; 8:3; 8:14-15; 9:10.

Inilalarawan din naman sa kabanata 10 ang mga reaksyon ng mga taong nakakakilala sa mga tanda ng Diyos ngunit hindi naman sumasapit sa tunay na pagbabalik-loob.

Sa pagbasa sa mga salot o kasawiampalad ng Ehipto, tatlong bagay ang itatanong ng modernong mambabasa:

– Talaga nga bang nagkaroon ng mga kagila-gilalas na milagro para pinsalain ang mga Ehip­siyo?

– Kung mga natural na pangyayari ang mga ito, kailangan ba nating ituring na parusa ng Diyos ang anumang kapahamakan?

– Ang Ehipsiyong magbubukid ba o mamamayan ang may pananagutan sa pulitika ng Pa­raon at dapat siyang parusahan?

Tungkol sa unang tanong, alam nating isinalaysay at pinalawak ng mga Israelita sa loob ng mga dan­taon ang mga istoryang ito. Gusto lamang sabi­hin ng mga ito na ipinakita ng Diyos ang kanyang ka­looban sa Paraon sa pama­magitan ng mga kapa­ha­makang pang­kalikasan na laganap sa Ehipto: ang balang, “ang pulang Nilo”, mga palaka.

Tungkol naman sa pangalawa, tingnan ang pali­wanag sa Lc 13:1. Binababalaan tayo ng Diyos sa pamamagitan ng mga tanda. Kung bubuksan ng mga pinuno ng isang bansa ang kanilang mga mata sa kasamaang nagpapahirap sa kanilang bayan, makikita mismo nila na pag­ba­bayaran nang malaki ang kawalang-kata­rungan.

Pag dating naman sa ikatlong tanong, alala­hanin nating ayon sa kanilang panahon at kala­gayan ang takbo ng utak ng mga sagradong manunulat. Hindi nila pinoproblemang mala­man kung ang mga Ehip­siyo o ang Paraon mismo ang nagkasala sa pagsalungat kay Moises. Tanging nakita lamang nila na plano ng Diyos ang sinasalungat nila kayat kaila­ngan silang magapi: ito ang ibig nilang sabihin sa salitangpinarusahan . Hindi nila itinatanong kung ano na ang nangyari sa mga magbubukid na Ehip­siyo. Para sa kanila, ang Ehipto ang kumakatawan sa di-makatarungang Kapang­yarihan, at ang Pa­raon sa Kaaway ng Diyos.

• 10.1 Pinatigas ko ang puso niya. Sa katu­na­yan, ang sinasabi ng teksto ay: “Pina­pag­matigas ko siya”, o “Hinayaan kong tumigas ang puso niya.” Pero ang puso para sa mga Hebreo ang lugar na pinang­gagalingan ng mga disisyon (ulo naman para sa atin); hindi ibig sabihi’y nilason ng Diyos ang puso ni Paraon. Nagma­matigas si Paraon: iyon ang gusto ng Diyos, at nagiging bahagi iyon ng kanyang plano na nag­sasamantala sa mga humahadlang dito. Tiyak na hindi gusto ng awtor na harapin ang problema ng kalayaang pantao sa Diyos na maka­pangyarihan sa lahat.

• 11.1 Mamamatay ang lahat ng panga­nay na anak sa Ehipto. Malapit na ang pansampung salot: papa­tayin ng “Anghel ni Yawe” ang mga anak ng mga Ehipsiyo. Mala­mang na ito ay tungkol sa kung anong epidemya o peste, gaya ng nasa 2 Mga Hari 19:35. At sa mismong pagkakataong ito ipinag­diriwang ang pagsasalu-salo sa tupang pampas­kuwa.

• 12.1 Kukuha ng isang kordero para sa bawat sambahayan. Sa paggala ng mga ninuno ng mga Hebreo kasama ng kanilang mga kawan bago sila lumusong sa Ehipto, ipinagdiriwang nila taun-taon angPaskuwa ng Kordero, na tradisyunal na piyes­ta ng mga pastol. Iniaalay nila ito sa unang buwan ng tagsibol (12:2), na panahong napakaselan para sa mga inahing tupang bagong panganak. Inaalagaan nang ilang araw sa mismong tirahan ng mga tao (12:6) ang tupang napili para sa piyesta. Kayat mas nakakaisa ito sa pamilya at dinadala nito ang mga pagkakasala ng lahat ng kabilang sa pamil­yang iyon. At pagkatapos ay winiwisikan naman ng dugo nito ang mga tolda para itaboy ang mgaMamumuksang espiritu na maaaring puminsala sa mga tao at mga hayop.

Makikita ko ang dugo at ito ang dahilan ng paglampas ko. Nabago ang kahulugan ng matan­dang kapistahan. Gusto ng Diyos ang Paskuwa sa himig ng paglabas sa Ehipto: mananatili ito palagi para ipagunita sa Israel ang kanyang paglaya.

Sa pagliligtas niya sa mga panganay ng Israel, muling ipinahahayag ng Diyos ang kanyang pormal na pagbabawal sa pagsunog sa tao bilang handog (Gen 22). Kanya siyempre ang mga panganay ng kanyang bayan (13:1) gayundin ang mga panganay ng mga hayop at mga unang bunga ng lupa (Dt 26:2); pero dahil ang Diyos mismo ang nagligtas, tutubusin ang mga panganay sa Israel sa halip na susunugin bilang handog (Ex 13:13).

Mula noo’y ituturing na ng mga pamilyang Israelita na kay Yawe ang mga panganay nilang lalaki (Ex 13:1), dahil iniligtas sila sa salot. Ayon sa batas na ito, si Jesus na panganay ni Maria at panganay ng Diyos ay ihahain sa Templo (Lc 2:22).

Ito ang Paskuwa kay Yawe (12:27). Magka­karoon ng bagong kahulugan ang piyestang ito na galing sa mga pagano: pinagtitibay ng dugo ng Kordero ang pakikipagtipan ni Yawe sa bayang pinili niya mula sa lahat ng iba pang mga bayan. Mula noo’y magiging piyesta ng kasa­rinlan ng Israel ang Paskuwa, at sa mga araw ng Paskuwa loloobin ng Diyos na mamatay at mabuhay si Jesus. Pinagtitibay ng kamatayan ni Jesus angBagong Pakikipagtipan ng Diyos sa mga tao (Lc 22:20).

Bawat misa ay pagsasangayon sa pagka­matay at pagkabuhay ng Kordero ng Diyos, si Kristo. Tinu­tu­lu­ngan ba tayo nito na makapasok nang mas malalim sa ating bokasyon para maka­paglingkod sa daigdig na patuloy na pinalalaya ng Diyos? Malayong-malayo ito sa kaisipang isang tungkuling panrelihiyon ang dapat tuparin.

• 15. Makalipas ang mga dantaon, nang maging bayan ng mga magsasaka ang Israel, naging kaugalian nila na ipagdiwang taun-taon sa pa­nahon ng tagsibol ang isang ling­gong piyesta kung ka­ilan sila kumakain ng tinapay na walang leba­dura. Galing din sa mga pagano ang piyestang ito. Ngunit sa halip na kalabanin ng mga paring Judio ang pag­diriwang nito, mas ginusto nilang pagsamahin ang sanlinggong ito at ang piyesta ng Paskuwa, at bigyan ito ng bagong kahulugan sa pag-uugnay nito sa Paglabas mula sa Ehipto. Ipapaalaala ng di-pinaalsang tinapay ang madaliang pag-alis ng mga Israelita kayat wala na silang panahon para magpaalsa pa ng tinapay.

Isang halimbawa ang ibinibigay sa atin dito ng Biblia: anong pagpapakahulugang Kristiyano meron ang mga piyestang sa simula ay wala na­man, gaya ng Bagong Taon, Araw ng Paggawa?

• 21. Matutunghayan natin dito ang iba pang mga tagubilin tungkol sa pagdiriwang ng Paskuwa.

• 37. Isang makapal na pulutong ng lahat ng uri ng tao (38). Walang pagkakahawig sa bayang banal ang mga pagala-galang Israelita. Naroon ang mga taong dahil sa kung anu-anong mga dahilan ay nagpasyang umalis kasama ni Moises. Hinuhuli ng Tagapagligtas ang lahat sa kanyang lambat, at sa paglipas lamang ng pa­nahon, sa pagharap ng mga ito sa mga pag­subok sa disyerto ay saka niya pagbubukud-bukurin ang mabubuti at masasama.

Animnaraang libong lalaki. Gusto lamang sabihin ng di-kapani-paniwalang bilang na ito ang pan­relihiyong kahalagahan ng pag-alis na ito. Sa totoo’y hindi lalampas nang mga dalawandaan ang mga lalaki pati na ang kanilang mga asawa’t anak na kasamang umalis ni Moises. Alalahanin nating sila’y mga pastol, at hindi sila mabubuhay nang may bababa sa tig­sasampung hayop. Ang isang grupo ng dala­wandaang katao ay mangangahulugan ng mga dalawanlibong tupa at asno. Hindi kayang sustinihan ng mga balon ng Sinai at ng mga oasis nito ang mas maraming kawan. Magkakamali siguro tayo kung, dito at sa iba pang mga aklat ng kasaysayan, ay isasalin natin ang salitang nangangahulugan ng grupo ng sampung tao bilang sanlibong tao. Hindi gaanong mahalaga ang mga pagpapalabis sa katotohanan na likas sa popular na bersiyon ng isang salaysay: hindi pinipigilan ng mga ito ang Diyos na masabi ang gusto niyang sabihin. Totoo muli ang mensahe rito. Ang pag-alis na ito ng bayan ni Moises ay simula ng isang napakalaki at pambihirang karanasan.

• 13.4 Magiging pinakatanda para sa iyo sa iyong kamay (tingnan 9 at 16). Gumagamit ng mga tato at mga bagay na panrelihiyon ang ibang mga bayan para ipakita ang kanilang kaibahan pag dating sa relihiyon. Ngunit maki­kilala naman ang mga Israelita sa pag­diriwang ng araw ng pagliligtas sa kanila ng Diyos nilang Tagapagligtas.

• 14.5 Sa pinakagabi ng pag-aalay sa Korderong Pampaskuwa, lumakad ang mga Hebreo. Hinabol sila ng mga Ehipsiyo at inabutan naman sila nang nasa may latian na sila sa baybayin ng Dagat ng Tambo (13:17). Binu­buksan ng Diyos ang daan para sa kan­yang bayan upang iligtas ito, samantalang nalulunod naman ang kanilang mga kaaway.

Huwag kayong matakot! Hindi pababayaan ng Diyos ang mga umaalis patungo sa daan ng paglaya. Sumasagot si Moises na parang nakikita ang di-nakikita (Heb 11:27), at ang kanyang pana­nam­palataya ang nagpapasi­mula sa paki­ki­sangkot ng Diyos.

Pinaihip ni Yawe ang hanging-silangan. Sa totoo’y hindi gaanong malinaw ang pinakama­­tandang salay­say tungkol dito. Hindi nito sina­sabing tumawid sa dagat ang mga Israelita kundinakita nilang patay sa dalampasigan (14:30) ang mga humahabol sa kanila.

Ganoon nga kaya kabanayad ang pakikisang­kot at pagkilos ng Diyos: nagkaroon kaya ng pagguho ng lupa o biglang pagtaas ng tubig? Sapat na iyon para iligtas ang mga hinahabol. Ngunit ang paki­kisangkot ng Talaga ng Diyos – napakarami nito sa daigdig – ay walang maba­bago sa kasaysayan kung wala roon si Moises na propeta ng Diyos para magbigay-kahulugan sa pangyayaring iyon: pina­lalaya ni Yawe ang Israel upang maging bayan niya.

Ito ang itinuturo sa atin ng sumunod na salay­say na nasusulat sa mas maliit na letra. Ikinu­kuwento nito ang pagtawid na ito sa dagat sa paraang ma­pag­tagumpay at bidang-bida. Dito’y maayos na nakapilang lu­ma­la­kad ang mga tao ni Moisessa magkabilang pader ng tubig! Isang tropa ng mga takas? Talaga nga! Mga hukbo sila ni Yawe (12:41). Sa kanila sinisimulan ng Diyos ng mga dukha ang muling paggawa sa daigdig.

Kaya nagsisilbi pa ring isang huwaran ng kasay­sayang Kristiyano ang paglaya ng Israel. May iba pang mga tagum­pay tayong makikita, maliliit at malalaki, na nagpa­unlad sa Kaharian ng Diyos at kanyang Kataru­ngan. Dito ma’y may mga grupo ring nakatalaga sa gawang pagpa­palaya na nakipagharap nang wa­lang sandata laban sa Paraon at sa kanyang mga karwahe, mga opisyal at mga burukrata.

Ang mga tumawid sa kabilang dalampasigan ay hindi na kapareho ng dati: nagsimula na nga ang Bayan ng Diyos. Isusulat naman ni Pablo tungkol dito: “Nabinyagan sa Ulap at sa Dagat ang ating mga ninuno” (1 Cor 10:2), na ibig sabi­hi’y nakatawid sila sa tubig na nagdudulot ng kamatayan, salamat sa Diyos na nasa Ulap. Nangangahulugan angUlap na kasama ng kan­yang bayan si Yawe, at sa mahiwagang paraa’y kapiling siya ng bayang “bininyagan” na kan­yang inaakay.

Kailangan din tayong tumawid sa dagat: mga pa­ma­yanang Kristiyano, mga bagong mana­nam­pa­lataya, iwan na natin ang buhay na naka­hiwalay, at diskubrihin natin ang bagong kahulugan ng buhay. Pero hindi natin ito magagawang nag-iisa kundi sama-sama, habang patu­loy na lumalago at namumunga ang pama­yanan.

Pagtawid sa dagat: binyag at paglaya: tingnan Heb 11:23-40; 1 P 1:13-15; Pag 7:13-17 at 12:10-12.

• 15.1 Sigaw ng masayang pasasalamat ang unang awit ni Moises. Isa rin itong pahayag ng pa­nanampalataya. Sinasabi sa isang salmo: “Masaya ang bayang marunong magpuri.”

Walang maipagmamalaki ang bayang pinalaya sa tagumpay na ito ng Diyos at ni Moises na tao ng pa­nanampalataya. Wala silang ibang marapat gawin kundi magpasalamat sa Diyos.

Aalalahanin ng Pagbubunyag ang awit na ito (Pag 15:3) sa paglalahad sa awit ng mga hinirang at mga martir ni Kristo, sa pagkakitang iniligtas sila mula sa kanilang kahinaan at pinutungan ng luwalhati.

Ang mga matatandang relihiyon (pati na ang mga tao sa ngayon) ay may mga piyestang ayon sa takbo ng kalikasan: piyesta ng buwan, ng tag-init, ng tag-ulan, ng pagsilang. Sa kabilang dako nama’y ang mga kahanga-hangang ginawa ng Diyos para iligtas tayo ang ipinagdiriwang ng lahat ng piyesta sa Biblia. Kung pinupuri natin ang Diyos dahil sa mga kahanga-hangang bagay ng kalikasan, mas dapat natin siyang makilala sa mga pangyayari sa kasaysayan. Pasa­lamatan natin ang Panginoon, bago ang lahat, para sa maliliit at malalaking pang­yayari na nagpapakita ng pagdating ng kanyang Kaharian sa atin.

• 22. Lubusan nang iniwan ng mga Israelita ang pinakamaningning at pinaka­ayaayang sibilisasyon ng mundo sa kanilang panahon, pati na ang mga gulayan nito, ang mga bukiring may irigasyon at ang kilalang kultura nito. Naglaho sana sila bilang isang bayan kung nanatili sila roon. Ngunit ipinatatahak ngayon sa kanila ni Moises ang daan ng paglaya. Tulad ng alinmang bansa o uring panlipunan na nagka­kamit ng kasarinlan nito, kaila­ngang sila ang maging responsable sa sarili nilang patutu­ngu­han. Alam ni Moises na hindi walang-lagot na pagpa­pakasaya ang kalayaan: ito ang simula ng isang mahirap na landas at puno ng mga sakripisyo. Subalit sa daang ito nahahayag ang Kalinga ng Diyos na nagbibigay sa atin ng tiwala sa paglakad. May nagaganap na mga kahanga-ha­ngang bagay na di-inaasahan, ngunit hindi pino­problema ng Diyos na paalwanin ang kanyang bayan sa pagpaparami ng mga himala.

May dahilan para mangamba ang mga takas na nangahas na “pumalaot” sa disyertong sakop ng Sinai. Nasusuong sila sa gutom, uhaw, at sa mga tagaroon sa disyerto. Sa sumusunod na mga pa­hina, malinaw na inilalarawan sa atin ng awtor ang mga panganib na ito at ginugunita niya ang ilang pakikisangkot ng Diyos. Pero malu­wag niyang isinasalaysay ang mga ito, iniaakma ang mga aral para sa kanyang mga kasamahang laging natutukso sa maalwang pamu­mu­hay, gahaman sa mga ari-arian at nada­dala ng mga pangako ng mga banyagang bansa na umagaw sana sa kanilang pagka­kakilanlan at misyon.

Ako si Yawe na nagpapagaling sa iyo. Bawat diyos ay may kanya-kanyang espesyalidad, pero si Yaweng Diyos ng ating mga ninuno ay hindi tagapagpalaya lamang. Alam din niya ang ating kahinaan at mabisa ang kanyang salita sa pagpapagaling at pagpapalusog sa atin.

• 16.1 Nagreklamo ang buong pama­yanan laban kina Moises at Aaron. Sa patuloy nating pagbasa, muli nating maka­katagpo ang mga reklamador pero takot namang mag­rek­lamo nang lantaran. Hindi sila nasisiyahan pero wala namang iminumungkahi. Pinupulaan nila ang mga nana­nam­palataya pero sa katu­nayan, ayaw lamang nila ng mga problema.

Bibigyan kayo ni Yawe sa dapithapon ng karne… Ang Diyos ang nagbigay ng pagkain sa kanyang bayan sa mismong sandaling salat sila sa lahat. Maraming langkay ng mga ibong pagod sa matagal na paglipad ang bumagsak sa may kampo. May isa pa rin silang natagpuang pagkain na di nila inaasahan,ang manna . Mala­mang na ito ang dagtang masaganang lumalabas mula sa mga dawag ng disyerto. Sa sandali ng kawalang-pag-asa, ang tulong na ito ang naging patunay sa Israel na hindi sila pinababayaan ng Diyos. Isinasalaysay rin sa Blg 11:4 ang pangyayaring ito.

Naiintindihan natin sa pamamagitan nito na isang regalo ng Diyos ang ating pagkain sa araw-araw. Sa pag-aanyaya niya sa ating tahakin ang isang mahirap na daan, ipinangangako niyang tutulungan tayo at para makapagsimula ay ibi­bigay sa atin ang pagkaing kailangan natin.

Sa paglipas ng panahon, pinalawak ang salay­say ng pangyayaring ito na parang ipinahi­hiwatig na nagpadala ng manna ang Diyos araw-araw sa loob ng apatnapung taon: Ex 16:35; Jos 5:12; Slm 78:24; Kar 16:20. Sa katagalan, na­wa­lan ng interes ang mga tao sa pangyayaring ito pero noon, gusto nilang puri­hin ang Diyos.

Ang regalong ito ng tinapay ng langit ang naging batayan ng dalawang magkaibang paliwanag sa mga kasunod na pahina ng Biblia. Nasa Deutero­nomio 8:3, “Pinakain ka niya ng manna na hindi mo alam ni ng iyong mga ninuno upang ipakita sa iyo na hindi lamang sa tinapay nabubuhay ang tao kundi sa lahat ng na­­­mu­­mutawi sa bibig ni Yawe mabubuhay ang tao.” Tingnan ang paliwanag sa Mc 6:35. At pag dating sa Ebanghelyo, ang manna ang larawan ng tunay na tinapay galing sa langit, si Kristo, na siyang ibinibigay na pinakapagkain ng buhay sa eukaristiya: tingnan ang paliwanag sa Juan 6.

Nakakapukaw-interes gunitain na merong dala­wang pangunahing daan mula Ehipto patungong Sinai. Ang Daan ng Mga Kuta na bumabaybay sa dagat ay madaling daanan pero binabantayan ng mga sundalo; ang landas namang mas malayo sa aplaya, na ginagamit ng mga takas na alipin, ay mas ma­panganib. Maka­bababa lamang ang mga pugo sa tabing-dagat; ang manna nama’y makukuha sa landas na malayo sa tabing-dagat. Nasabi na natin sa Intro­duksyon na binibigyan tayo ng Exodo ng mga salay­say ng maraming grupo, na ang ilan ay hinahabol, ang iba nama’y mga takas. Ang unang grupo’y malamang na dumaan sa daan sa tabing-dagat kung saan inililista ang mga manlalakbay at malamang na doon sila nakakita ng mga pugo; ang iba nama’y nakatagpo ng manna sa pagdaan nila sa landas na malayo sa dagat.

• 17.1 Inilalagay ng Diyos sa pagsubok ang Israel sa disyerto: Hanggang kailan papayag na sumunod sa isang patutunguhang labas sa karaniwan ang mga karaniwang taong ito? Hanggang saan aabot ang kani­l­ang pana­nam­palataya?Tinutukso rin ng Israel ang Diyos , o humihingi sila ng mga patunay sapag­kat hindi buo ang paniwala nila sa kanya. Humi­hingi sila ng mga milagro: “Kung kasama ka na­min, ipakita mo ngayon din.”

Ginugunita ng Biblia ang paghaharap na ito sa pagbukal ng tubig mula sa bato. Nalagay rin sa pag­subok si Moises sa lugar na iyon; tingnan sa Blg 20 ang salaysay sa iisang pangyayari.

Nang sumunod na mga panahon, nakita ng tra­disyong Judio sa batong ito ang isang larawan ng Diyos na bukal ng buhay sa piling ng kanyang bayan, ang milagrosang Bato na kasa-kasama nila sa kanilang mga paglalakbay (tingnan 1 Cor 10:4). Ang Diyos ang Batong di-malalagusan na nag-iingat sa kanyang lihim hanggang sa siya’y masugatan at mula mismo sa kanyang sugat ay dumadaloy ang buhay. Unawain natin na naiwala ng taong makasalanan ang tunay na kaalaman sa Diyos ka­yat hindi niya siya matagpuan. Ngunit nagiging mahina ang Diyos sa katauhan ni Jesus na sa pag­ka­matay ay ibinubunyag ang lihim ng Diyos: ito ang kanyang pag-ibig at malasakit sa atin. Bini­bigyang-diin ng Ebanghelyo na mula sa puso ni Jesus na sinugatan ng sibat ay umagos ang dugo at tubig na naglalarawan sa Espiritu Santo (Jn 7:37 at 19:34).

• 8. Kinukumpleto ng tagumpay laban sa Amalec ang mga karanasang ito tungkol sa Kalinga ng Diyos. Si Josue ang namumuno sa pakikipaglaban, pero si Moises ang gumagawa ng kahanga-ha­ngang mga bagay sa nakaunat niyang tungkod. Sa Diyos galing ang tagumpay.

Isang larawan ng panalanging nagkakamit ng ta­gumpay mula sa Diyos ang laging nakikita ng tradis­yong Kristiyano sa istoryang ito.

Hindi lamang para magsalita ang misyon ng mga propeta, kundi para mamagitan sa harap ng Diyos: 1 S 7:7; Jer 7:16; Ex 32:30.

• 18.13 Kailangang iorganisa ng mga Hebreo at ng iba pang takas na kasamang lumabas ni Moises mula sa Ehipto ang kanilang sarili. Hindi idinikta ng Diyos sa kanila kung ano ang dapat nilang gawin. May mga institusyon silang kailangan na kanilang inim­bento. Ang iba nama’y ginaya nila sa ibang mga bayan. Sa pagkakataong ito’y tinutularan nila ang mga Ma­dianita (paring Madianita ang biyenan ni Moises).

Tulad ng ibang di-mapag-aalinlanganang mga pinuno, kailangan ni Moises ng panahon para malamang mas magiging mabuti ang lahat kung ibabahagi niya sa iba ang kanyang mga responsabilidad. Mabuti’t sanay siyang makinig sa Diyos kayat marunong din siyang makinig sa kanyang mga kamag-anak.

Pumupunta ang mga tao kay Moises bilang kani­lang propeta at hukom. Hindi lamang niya kaila­ngang lutasin ang mga sigalot kundi nagpupunta sa kanya ang bawat isa para ikonsulta kung ano ang dapat niyang gawin o hindi, o para pagpalain ng Diyos ang kanilang mga balak at lumabas na ma­ayos. Ang mga hukom na kanyang hinihirang ang modelo ng mga pari at “matatanda” na siyang mamumuno sa bayang Israel.

• 19.1 Nakilala ng mga Israelita ang Diyos sa mga pangyayaring nakapaloob sa kanilang paglaya at sa mga pagsubok sa disyerto. Saka sila makahaharap sa tagpuang itinakda ng Diyos nang tawagin niya si Moises sa mismong lugar na iyon na tinatawag naHoreb o Sinai (Ex 3:12). Sumapit na ang sandali para matanggap nang malaya ang pangako ng Diyos na gagawin niya silang bayan niya magpa­kailanman.

Akin ang buong daigdig. Ang Diyos ang Diyos ng lahat ng tao at tagapagligtas ng lahat, maging Katoliko man o hindi. Subalit ipinasya niyang big­yan ng panibagong direksyon ang kasaysayan, at palaguin at pabungahin ito mula sa loob sa pamamagitan ng kan­yang bayan na papagdaranasin niya ng mga mahahalagang karanasan.

Banal na bansa na ibig sabihi’y nakatalaga sa akin. Ang Israel ang magiging kahariang si Yawe lamang ang tanging hari. Kayat tanging kataru­ngan lamang niya ang kailangang makamit ng mga taong na­mu­muno sa Israel. Ang mga Israelita ay mga taong malaya na para sa Diyos lamang. Kayat hindi sila dapat ma­ha­wahan ng mga diyus-diyusan, mga kaugaliang di-malinis at mga huwad na pagpapahalaga ng ibang mga bayan.

Kayo ang magiging kaharian ng mga pari para sa akin. Sa anumang relihiyon, ang pari ang siyang lu­malapit sa Diyos at tumatanggap sa kanyang mga Komunikasyon. Ang Israel sa kabu­uan nito ang may ganitong pribilehiyong makilala ang Diyos at lumapit sa kanya sa paraang hindi magagawa ng iba. Ang Israel ang tumatanggap sa mga pangako ng Diyos para sa lahat ng tao.

Isinasakatuparan ang pagtitipang ito sa paanan ng Sinai, sa isa sa pinakakahanga-hangang mga lugar na maaaring isipin. Si Moises at ang mata­tanda o ang mga kinatawan ng bayan ay umaahon sa bundok sa gitna ng nagngangalit na mga kidlat habang duma­dagundong naman ang mga kulog sa mga bangin. Ang kalinisan ng kanilang damit, ang pagbabawal na lumapit at ang mga abstinensya ang naghanda sa kanilang mga espiritu para ma­dama ang “bigat ng Diyos”: ito ang kahulugan ng salitang “kaluwalhatian” sa Hebreo.

Tulong sa atin ang lahat ng ito para main­tindihan ang gustong sabihin sa atin ni Jesus sa Huling Hapu­nan niya kasalo ang kanyang mga apostol nang mangusap siya tungkol sabagong tipan (Mc 14:24). Sa sumunod na panalangin, hiningi niyang ang mga sumasampalataya ang maging Bagong Bayang nakatalaga sa Diyos, mga pari ng Diyos sa gitna ng mundo: Jn 17; 1 P 2:9; Pag 1:6 at 5:10.

Ginagamit sa Biblia ang salitang Ang Batas para tukuyin ang kabuuan ng mga batas na nagmula sa Pagtitipang pinagtibay ni Yawe at ng Israel sa Bundok Sinai.

Ang Batas ay nagpapahiwatig, sa ganang sarili nito, ng bagay na mabigat. Nakalaya na ang mga Hebreo sa pamatok ng pagkaalipin, pero hindi sila lalago nang walang Batas. Dinidisiplina ang isang bata ng mga tagaturo nito para hubugin ang kanyang kalooban, ren­dahan ang kanyang mga kapritso at sanayin sa kagan­dahang-loob. Gayundin naman, kailangang pa­ilalim sa Batas ang Israel bago sila lubos na lumago at mamunga para matanggap ang Espiritu. Sa pagpa­pailalim sa Batas, madi­dis­kubre nila ang pasang ka­rahasan at paghi­himag­sik na dala ng bawat isa sa kan­yang sarili, at kung gaano kadalas nilang nilalabag ang Diyos.

Huwag sanang kalimutan na tungkol sa pag­ha­handa sa Pagtitipan ang tinutukoy rito. Magtatapos ito sa kab. 24 matapos isingit ang tungkol sa mga batas sa mga kab. 20-23.

• 20.1 Umahon si Moises sa Bundok Sinai para tanggapin ang mga batas ng Diyos… at isinusunod naman ng Biblia ang dalawang kabuuan ng mga batas. Mas maikli ang una at siyang naglalaman ng sampung utos. Ang ikalawa naman na siyang mas mahaba ang sinulat makalipas ang panahon ni Moises nang nasa Kanaan na ang mga Israelita; tinatawag itong Mga Batas ng Tipan (20:22-23:33).

Ako si Yaweng iyong Diyos. Mahalaga nga ang sampung utos na ito, ngunit lalo pang mahalaga ang paraan ng paglalahad sa mga ito. Itinuturo sa anumang sibilisadong lipunan ang dalawang ka­utusang ito: huwag papatay at huwag magnanakaw. Pero nag­sasalita rito si Yaweng kaisa-isahang Diyos na buhay taglay ang kapangyarihan ng nagpalaya sa Israel mula sa pagkaalipin at ngayo’y gusto itong italaga sa paglilingkod sa kanya. At dahil gusto niya silang maging mga taong malaya sa isang mala­yang bayan, itinatadhana niya sa kanila ang mga saligang-batas na kung wala ang mga ito’y muli silang magiging mga alipin.

Bilang simula, kailangang kilalanin ang Diyos bilang Iisa, Banal at Seloso: b. 3-11.

Huwag kang magkakaroon ng ibang diyos sa harap ko. Si Yawe ang Diyos na Seloso na kaiba sa mga diyos ng ibang mga bayan na pinapayagan ang karibal nilang mga diyos na magbukas ng mga kubol sa kanilang tabi at bigyang-kasiyahan ang mga kahilingan na hindi nila mismo maharap. Tulad nga ng sinasabi ng ilan: “Kung hindi ako pinakikinggan ng Diyos sa simbahang ito, pupunta ako sa iba.” Kayat nagkaka­roon tayo ng diyos para sa digmaan, at isa pa para sa ulan, at iba pa para sa mga buntis. Mga diyos ang mga ito para sa mga taong ang tingin sa relihiyon ay paraan para mag­ka­roon ng kagalingan at kapakinabangan. Makikita natin dito ang pagkakaroon ng pananam­palataya para makuha sa Diyos ang lahat ng puwe­deng makuha sa kanya. Subalit hindi naninilbihan sa Israel o sa atin si Yawe; tayo ang kailangang mag­lingkod sa Diyos.

Pinarurusahan ko ang… ikatlo at ikapat na salin­lahi. Ang paghahambing sa “mga anak at apo” at “ikasanlibong salinlahi” ay makulay na paraan ng pag­sasabing hindi, siyempre, pinababayaan ng Diyos na di maparusahan ang kasalanan, na itinutuwid niya ang makasalanan, pero gayunpaman, walang-hang­ga­nan ang kanyang awa. Ipinaliliwanag ng mga salitang ito ang kahulugan ngselosong Diyos , na ma­limit gamitin sa Biblia. Ang kahulugan nito’y hindi ipinipikit ng Diyos ang kanyang mga mata, lagi niyang ibabangon ang katarungan, at hindi niya matatanggap na ang mga kanya ay tatalikod sa kanilang bokasyon.

Huwag kang gagawa ng imahen ng anumang nasa lupa. Ipinagbabawal dito ang anumang imahen ng mga nilalang na magiging mga karibal ng Diyos na Kaisa-isahan at mangangailangan ng pagsamba (na ipinaha­hayag sa paggawa at pagsasabuhay) na ipinag­babawal ng Batas ng Diyos. Nang pana­hong iyo’y sa pamamagitan ng sagradong pagbibili ng sarili pinara­rangalan ng mga Kananeo ang kanilang mga diyos. Laging magkasama ang mga diyus-diyusan at ang imoralidad. Pinagtitibay ng pagbabawal na ito tungkol sa mga imahen ang naunang utos:Huwag kang magkakaroon ng ibang diyos.

Sa kabila ng gayong pagbabawal, itinatakda pa rin mismo ng Biblia na ilalagay ang Kaban ng Diyos sa gitna ng mga imahen: dalawang keru­bim o anghel na kanilang mga pakpak ang nakatakip dito (1 H 6:23-28). Paano maipali­liwanag ang kontradiksyong ito? Napakasimple lamang ng sagot: Hin­di itinuturing na mga diyos ang mga kerubim at hin­di nangangailangan ang mga ito ng bukod na pag­samba, kundi mga espiritung tagapag­lingkod ng Diyos ang mga ito. Gayundin naman, inaaprubahan ngayon ng Iglesya ang mga estatwa ni Maria at ng mga santo: sapagkat hindi sila mga diyos kundi mga lingkod ng Kaisa-isahan at hindi natin hinihi­ngi sa kanila ang ayaw ibigay ng Diyos. Ang Diyos lamang ang Mabuti (Lc 18:19) at sa kanya nag­­mumula ang tanang kabutihan (Jaime 1:17). Bilang isang halimbawa, pinaglilingkuran natin si Maria sa pamamagitan lamang ng pamu­muhay na tulad ng kay Kristo. Wala tayong ina­­asahan sa kanya kundi ang ipinasyang ibigay sa atin ng Ama sa pama­magitan niya.

Pero ipinagbabawal ding isalarawan si Yawe. At ang dahilan nito’y lampas ang Diyos sa lahat ng puwede nating isipin o ilarawan sa ima­hinasyon tungkol sa kanya. Napakahirap ilarawan ang Diyos nang hindi siya pinabababa. At sa pag-iisip natin sa kanya, napaka­daling mailarawan sa ating imahinasyon ang gusto natin tungkol sa kanya. Kaya ipinagbabawal din sa atin ng Biblia ang paghubog sa Diyos ayon sa ating pag-iisip. Dahil ayon sa sarili nilang mga pala-palagay ang tingin nila sa Diyos kaya nanghihina ang pa­na­nampalataya ng marami sa oras na hindi pamahalaan ng Diyos ang mga pangyayari sa paraang inaakala nilang mabuti.

Bakit naman natin isinasalarawan si Jesus? Narito ang simpleng dahilan: pagkalipas ng mga dantaon kasunod ng mga unang aral ng Diyos kay Moises, dumating ang Diyos sa atin sa katauhan ng kanyang Anak na hindi lamang nagsalita tungkol sa Diyos kundi sa kanya mismo natin nakita ang Diyos na naging tao. At kung iniingatan natin ang mga litrato ng ating mga mahal sa buhay, ba’t di natin gugustuhing alalahanin si Jesus gaya ng pagkakita sa kanya ng mga apostol? Ngunit hindi ito nakinikinita ni Moises kaya wala siyang nasabi tungkol dito.

MGA DIYUS-DIYUSAN AT PAGSAMBA SA MGA ITO: Tingnan ang paliwanag sa 1 Mga Hari 18:17; Isaias 30:22; Ezekiel 23:5.

Tinatawag na Sabbat o Pahinga ng mga Hebreo ang pinakahuling araw ng sanlinggo, dito galing ang tawag natin sa araw ng Sabado. Pinababanal nila iyon nang higit sa lahat sa paghinto sa lahat ng gawain.

Nagpahinga si Yawe sa ikapitong araw. Medyo kaibang dahilan ang ibinibigay sa Dt 5:15. Tingnan din ang Gen 2:2-3 at ang paliwa­nag dito.

Alam natin na nabuhay si Jesus sa araw na ka­sunod ng Araw ng Pahinga. Alam ng mga apostol na isang bagong panahon sa daigdig ang pinasinayaan ng Pagkabuhay na iyon, kaya naman itinakda nila saAraw ng Panginoon (o Linggo) ang pahinga (o sabbat ) ng mga Kristiyano (tingnan Gawa 20:7; 1 Cor 16:2; Pag 1:10). Nalilimutan ng mga Sabadistang gustong balikan ngayon ang araw ng Judio na may ka­pangyarihan si Jesus at ang kanyang mga apostol na bigyang-interpretasyon at baguhin ang mga batas ni Moises na galing nga sa Diyos pero hindi deretsahan (Gawa 7:38; Gal 3:19; Heb 2:2). Tingnan din ang Mt 5:27-28; 31-32… Kayat bumabagsak sa kanila ang mga babala mismo ng Biblia sa Gal 2:5; 5:5-6; Col 2:16.

Sa makabagong panahon, kinailangan pang ma­ki­paglaban ng mga trabahador para kilalaning pi­yes­ta-opisyal ang Linggo. Hindi siguro nakikita ng mga karaniwang nagta­trabaho kahit na araw ng Ling­go ang kahalagahan ng pahinga para sa buhay ng tao at sa buhay-Kristiyano. Sa kabila ng reaksyon ni Jesus sa Ebanghelyo laban sa napakahigpit na pag­sunod sa Araw ng Pahinga (Mt 12; Jn 5), kalo­oban pa rin ng Diyos ang lingguhang pahinga. Ka­ya walang maika­katwiran para sa mga traba­hong di nagbibigay ng panahon para sa buhay-panreli­hiyon o para sa buhay-pam­pamilya o para sa kultura.

Huwag mong gamitin nang walang katuturan ang pangalan ni Yawe. May apat na paraan ng walang-katuturang paggamit sa pangalan ni Yawe:

– ang paggamit nito gaya ng ginagawa noong araw para sa mga bulong na pangmadyik sa hangaring puwersahang makuha ang kapang­yarihan ng Diyos. May mga tao pa ring guma­gamit ng Biblia at mga panalanging Kristiyano para gumawa ng mga milagro.

– ang manumpa sa kanyang pangalan at hindi naman pagtupad nito (Sir 23:9 at Mt 5:53).

– ang paglapastangan o pag-insulto sa panga­lan ni Yawe, na kamatayan ang hatid na parusa (Lev 24:10).

– ang pagbigkas o pagtawag sa pangalan ni Yawe nang walang importanteng dahilan. Dahil dito kaya nakaugalian na ng mga Judio sa mga huling dantaon ng Matandang Tipan na huwag bigkasin ang pangalan ni Yawe sa pagpapalit nila rito ngAng Panginoon o Ang Pangalan o Mga Langit.

Isaalang-alang mo ang iyong ama at ina: tingnan Sir 3:2.

Huwag kang magnanakaw. Para magkaroon ng pagtitiwala at pagkakaisa sa loob ng isang pa­mayanan, kailangang magkaroon ng lubos na res­peto ang bawat isa sa mga pag-aari ng kanyang kapwa. Dapat niyang bayaran ang kanyang mga utang at huwag kanyahin ang anumang mahawakan niya. Subalit hindi dapat gamitin ang utos na ito para bigyang-katwiran ang anumang tipo ng pansariling pag-aari. Para sa Biblia, ang lupa ay sa Diyos at tagapamahala lamang nito ang sinumang umuukupa nito. Kailangang ipamahagi sa lahat ang mga bagay sa daigdig na ito. At kung may ka­ilangang magbenta ng kanyang mana, kaila­ngang isauli iyon ng nakabili pagkatapos ng apat­napu’t siyam na taon. Nangangahulugan ito na hindi sang-ayon ang Biblia na mapasakamay ng iilan ang yaman ng bansa at iwang naghihikahos ang masa (tingnan Lev 25:13).

Binibigyang-paliwanag ng Bagong Tipan ang sampung utos: Mt 5:22; 5:33; 5:27; Mc 7:10; Lc 18:20; Rom 7:7; 13:9; Jaime 2:11.

• 22. Ang Sampung Utos ay kailangang iugnay sa kasalukuyang panahon para maging gabay sa buhay ng tao. Nang nasa Palestina na ang mga Israelita, nagbago ang kanilang buhay bilang mga pagala-galang pastol at naging mga magsa­sakang may pirmihang tirahan. Bumuo rin sila ng isang kalipunan ng mga batas na matutunghayan natin sa 20:22-23:19. Tinawag itong “Mga Batas ng Tipan”, at malamang na pormal na pinagtibay ang mga ito ng labindalawang tribu nang muli silang pagbuk­lurin sa tawag ni Josue para papanibaguhin ang Pakiki­pagtipan kay Yawe (tingnan Jos 8:30).

Huwag nating isipin na idinikta ng Diyos sa kanyang bayan ang lahat ng nasa Biblia. Isang katibayan nito ang nilalaman ng kalipunang ito ng mga batas. Isang bahagi nito ang binubuo ng mga batas ng mga bayan ng Kanaan na inangkin ng mga Israelita dahil mabuti at makatarungan ang tingin nila sa mga ito. Mga sariling batas naman ng Israel ang isa pang bahagi, na idinikta ni Moises o mga bunga kaya ng kanyang aral. Madaling makikilala ang mga ito sapagkat sinasabi rito “ka” o “mo” o “ninyo” o kaya’y nagsi­simula sa “ang sinumang”.

Pansinin na pinabigat ng Israel ang mga parusa sa sinumang pumatay sa kanyang kapwa (Gen 4:15 at 9:15). Kayat ang pananam­palataya sa Diyos ang nagsisilbing saligan at nagpapatibay sa pagrespeto sa tao. Mapapansin na pinabigat ng Israel ang mga parusa sa pagpatay ng kapwa (Gen 4:15 at 9:15): ang pananampalataya sa Diyos ay naghahatid sa pagga­lang at pagsasanggalang sa buhay ng tao. Hinahatulan nito nang magaan ang lipunang konsumerista, na tinatawag na liberal, na halos hindi iginagalang ang buhay sa mga lugar na mahirap ang pera: huwag nang banggitin pa ang aborsyon.

Sa paghahayag ng batas na ito na iniangkop sa isang lipunang sinauna, inaanyayahan tayo ng Biblia na itaguyod ang paggawa ng batas na angkop sa ating lipunang pang-industriya pero binigyang-sigla ng kaparehong diwa ng pagkakaisa ng mga tao. Hindi para sa Iglesya ang paglutas ng masasalimuot na problema ng ating panahon, pero maitatakda nito ang mga simulain ng isang pamumuhay na ayon sa kalooban ng Diyos at maiaangkop ito sa lipunan ng kasalukuyan. Nagagawa nito ang ganito sapagkat meron itong buong pananaw tungkol sa sang­ka­tauhan.

• 23.20 Tingnan mo, nagsusugo ako ng Anghel na mauuna sa iyo. Napakahirap mangusap nang lubusan tungkol sa Kalinga ng Diyos para sa atin. Sa­­­sa­bihin ko ba sa bawat sandali: “Gawa ito ng Diyos”? Ang “anghel” na ipinadala ng Diyos para ma­una sa Israel ang tinutukoy dito ng Biblia. Isa itong paraan ng pag­sa­sabing ipinagsasanggalang at pinapat­nubayan ng Diyos ang kanyang bayan sa pag­gamit sa di-mabilang na mga tagapama­gitan, nakikita man o di-nakikita.

Durugin ang kanilang mga sagradong bato. Sa mga nakalipas na dantaon, ang “pagwasak ng mga diyus-diyusan” ay binigyang-kahulugan, kalimitan, sa panatikong paraan, na nagbunga ng pagkawala ng mga masining na gawa ng mga pagano. Tiyak na imposibleng hindi mangyari ang ganito dahil sa ka­isipan ng panahong iyon. Ang pagkaunawa natin ngayon sa mga salitang ito ay ang pagsamba at kulto ng mga huwad na diyus-diyusan ng ating panahon. Sa halip, kung anong sinasabi ni Pablo tungkol sa karneng inialay sa diyus-diyusan, gayundin ang masasabi natin tungkol sa mga gawa ng sining na kumakatawan sa mga paganong diyus-diyusan (1 Cor 8).

• 24.3 Ang pinakaimportanteng mga pangyayari sa Biblia ang kadalasa’y isina­salaysay nang napakaikli. Sa paanan ng Bundok Sinai pinagtitibay ang Tipang mamamahala sa buhay ng Israel.

Dalawang eksena ang pinagsasama sa pag­diri­wang ng Tipan. Una, nasasaksihan ni Moises at ng mata­tanda ng Israel ang Luwalhati ni Yawe na nasa Bundok Sinai. At sa pagbalik naman ni Moises, pinagtitibay ng sambayanan ang Tipan sa pamamagitan ng solem­neng pag-aalay.

Umakyat si Moises kasama ang pitumpung ma­tatanda. Napakaekstraordinaryo at napakadakila ng Tipan kayat hindi marapat na sa kara­­­nasang espiri­tuwal lamang ni Moises masa­lalay ang pananagutan at pag-ako ng sam­bayanan. Pitumpung saksi ang maka­pagsasabi ng kanilang nakita. Ang pag-ahon sa bun­dok na kagila-gilalas sa pag-iisa nito, ang maaliwalas na asul ng langit sa tuktok, ang sinag ng araw – ang lahat ng ito ang naghanda sa kanila para makita ang Luwal­hati ng Diyos. Naroon si Yawe at “nakita” nila siya sa isang mahi­­wagang kara­nasan batay sa kakaya­hang makipagtagpo ng mga tao sa Diyos na buhay “na kai­lanma’y hindi nakita ninuman” (Jn 1:18).

Narito ang dugo ng pakikipagtipan… Ayon sa kaugalian nang panahong iyon, kapwa winiwisikan ng dugo ng mga hayop na isinak­ripisyo ang dalawang partidong nagpipirmahan ng kontrata. Dahil ang altar ang kumakatawan kay Yawe, tinatanggap nito ang pagwiwisik sa ngalan niya. Kailangang alalahanin ang mga detalyeng ito sa pagsasabi ni Jesus sa Huling Hapunan: “Ito ang dugo ng Tipan na ibubuhos para sa marami” (Mc 14:24).

Sa mga tapyas ng bato iingatan ng sam­bayanan ang alaala ng pagtatagpo sa Sinai. Kasama ng iba pang mga alaala ng panahon sa disyerto, itatabi ang mga ito sa isang lalagyang yari sa mamahaling kahoy na tina­tawag naKaban ng Tipan.

Sa paglipas ng panahon, malilimot ng mga anak ng Israel ang pananagutan at pangakong pinagmulan ng mga Tapyas ng Batas. Ituturing nilang pa­rang milag­rosa ang Kaban na mag­hahatid sa kanila ng pro­teksyon ng Diyos (1 S 4:4). Kaya maglalaho ang tunay na kabuluhan nito at hahayaan naman ng Diyos na ma­wala ito sa gitna ng mga kapahamakan ng bansa.

Ayon sa pinakamatandang salaysay, nagsulat si Moises sa mga Tapyas habang nagdidikta naman ang Diyos (Ex 34:28). Dinagdagan na ng mga su­munod na salaysay ang pangyayaring ito ayon sa nakagawian, at sinabing:ang Diyos ang sumulat sa mga sulat (31:18; 32:16).

Hindi tayo dapat mabigla sa pagsasalungatang ito: sa halip, tinutulungan tayo nito para mau­nawaan ang pagkasi ng Diyos sa Biblia. Alam nating Salita ng Diyos ang Biblia, pero ito’y kasintotoong gawa ng mga sumulat nito, bawat isa sa kanyang sariling estilo, ayon sa kanyang kultura at pag-uugali. Ma­rami na tayong naki­tang kakatwang detalye, sinaunang kuru-kuro, na likas sa isang partikular na dantaon at kultura. Ang mga pagpapahayag sa isang lugar ay dapat balansihin ng mga nasa iba pang mga aklat nito.

Ang aral na tama para sa isang panahon ay itutuwid kapag umunlad pa ang mga tao. Pina­nanagutan ng Diyos ang aklat sa kabuuan nito, pero hindi ang mga detalyeng kinuha at inihiwalay.

• 31.18 Waring may kahulugan ang paglalahad ng Aklat ng Exodo, pero dahil lamang ito sa layuning pagsama-samahin ang mga bahagi ng iba’t ibang pa­nahon. Sa matatandang tradisyon malinaw na inihahayag ang mga utos ng Tipan (kab 20 at 34:10): katarungan at paglilingkod sa iisang Diyos. Pero pagkalipas ng maha­bang panahon, pagkabalik ng mga Judio mula sa pag­­­ka­katapon, ituturing na panguna­hing tung­kulin ng bansa ang pagsambang idinaraos sa Templo ng Jeru­salem. Noon isiningit ang maha­ha­bang kabanata 25-31 at 35-40 para ipakitang ang pag­sambang ito ay nasa puso na ng mga pagbubunyag ng Diyos kay Moises.

Ginugunita ng bayang Hebreo kung paano ininga­tan ang Kaban ng Diyos sa isang tolda sa disyerto. Ang Kaban ay isang kahong yari sa mamahaling kahoy na naglalaman ng mga tapyas ng bato na pinag-ukitan ng Kautusan kasama ng kaunting manna at iba pang ala­ala ng mga kababalaghang ginawa ng Diyos sa disyerto.

Nang isulat ng mga pari ng Israel ang mga ka­ba­na­tang ito, ang bayan ng Diyos ay meron nang kahanga-hangang Templo sa Jerusalem kung saan iniingatan ang kaban. Ikinalugod nilang isiping may pagka­ka­hawig sa Templo ang Tolda sa disyerto; at inisip nilang si Moises ang nagtayo ng toldang iyon, sa pagsunod sa mga detalyadong tagubilin ng Diyos.

• 32.1 Kung paanong sumuway si Adan sa simula, gayundin ang Israel matapos tanggapin ang Batas. Nagsimula na ang mahirap na pagsasama ng Israel at ng kanyang Diyos na nagbabanta, nagpaparusa at pag­katapos ay nagpapatawad.

Natatakot si Moises sa unang pagkakataong ito: iniisip niyang sa paggamit ng mararahas na paraa’y mapababalik niya ang Israel sa tuwid na landas at ma­giging mas responsable ang sambayanan. Pero lumipas ang mga taon at wala pa ring tigil sa pagka­kasala ang bayan. Kaya naman magiging kumbinsido ang mga propeta na hindi sapat sa taong nasa lupa ang isang Batas kundi isang bagong puso ang kanyang kinakailangan: tingnan ang bagong tipan sa Jer 31:31.

Igawa mo kami ng mga diyos. Hindi talaga tina­tanggap ng mga Israelita si Yaweng Diyos na mara­ming hinihingi at nakikipaglaban, at nag-uutos sa kanilang sakupin ang lupang pangako. Gusto nilang bumalik sa dati nilang relihiyon na mga piyesta lamang at mga seremonya ang hinihingi. Ang ginawa nilangguyang yari sa kahoy na binalutan ng ginto (kaya iyon masu­sunog ni Moises) ang tradisyunal na larawan ni El na diyos ng mga Kananeo, diyos na karaniwa’y may mabuting-loob at “makalangit”. Isa siyang diyos na na­kapagpapagaan sa damdamin ng mga mananam­palatayang takot.

Kayat hindi lamang sa paggawa ng isang imahen ng Diyos ang kanilang kasalanan kundi mas lalo na sa paggawa ng isang diyos na bagay sa kanilang gusto. Ito rin ang kasalanang gina­gawa ngayon ng maraming mananam­palataya na naghahanap ng isang nagpa­pa­gin­hawang relihiyon o espiritwalidad na walang pagsa­salungatang natatagpuan ng isang taong nagta­trabaho para sa Diyos sa mundo.

Payagan mo ngayong… ubusin ng aking poot. Ngunit mula sa iyo, gagawa ako ng isang mala­king bansa. Nang magkulang sa katapatan ang bayan, isang natatanging katibayan ng kanyang katapatan ang hiningi ni Yawe kay Moises. Iminumungkahi niya na madaling makabubuo ng isang bagong bayan ng Diyos mula sa mga inapo nito bilang kapalit sa mga iresponsable. Ngunit naunawaan ni Moises na hindi ito maaari at hindi dapat: hinding-hindi babawiin ng Diyos ang mga pangako niya sa Israel. Kaya pag­sasakripisyo ng sarili ang nakalaan kay Moises hanggang sa wakas para iligtas ang mga makasalanang ito. Hindi siya magha­hangad ng anuman para sa kanyang mga inapo, kaligtasan man o mga ka­loob na espirituwal, kung ma­papahamak naman ang bayang tumanggap ng Tipan.

Lumalabas na nagtagumpay si Moises sa pag­subok na ito at nakakamit niya ang kapatawaran para sa Israel. Pinahihintulutan siya ng Diyos natumayo sa harap ni Yawe para pigilan ang kan­yang galit (Slm 106:23). Makikita sa maraming bahagi ng Biblia ang pagiging tagapamagitan ni Moises, na may awtoridad na humingi sa ngalan ng kanyang bayan. At makikita rin sa kanya ang paunang larawan ni Jesus na kaisa-isahang Taga­pamagitan.

Paglusong ni Moises, narinig niya ang iresponsa­bleng sagot ni Aaron na sa bayan ibinubunton ang sisi. Naging gaya ng isang paring oportunista si Aaron na gustong magpalapad ng papel sa bayan pero madali namang kina­lilimutan ang mis­yong tinanggap niya sa Diyos at hindi sa bayan. Alalahanin nating si Aaron ang patron at modelo ng mga paring Judio. Ang mga paring sumulat ng mga pahinang ito ang tagapag-ingat sa mga aral ni Moises, at sila rin ang naghahawak sa ka­pangyarihan ni Moises. May kaba­baang-loob sila para ilahad ang kanilang ninunong si Aaron bilang isang pang­karaniwan at makasa­lanang tao na ang mga gawa ay hindi bagay sa mataas at marangal niyang posis­- yon.

Para naman sa sambayanan, hindi nila madaling mabubura ang kanilang mga pagka­kasala. Hindi nag­­kakaisa ang mga salaysay na pinagsasama-sama sa kabanatang ito. Isang parusang parang salot ang ipina­hi­hiwatig sa atin ng bersikulo 35. Sinasabi naman sa talata 25-29 na hindi lahat ay sangkot sa paghihimagsik. Mas matapat ang mga Levitang ang­kan ng mga pari, at tinulungan nila si Moises na muling maitatag ang kanyang kapang­yarihan: sini­mulan nilang patayin ang mga may kasalanan.

Dahil dito, pinagpapala kayo sa araw na ito. Pero huwag nating isiping pinagpapala ng Diyos ang karahasan: tingnan kung paano pinupuri ng ma­tandang tekstong ito ang mga pumipili sa Diyos nang buong katapatan; ipinakita nila kung paano magagawa at paano dapat gawin ito sa sinaunang pa­nahong ito. Kung kumilos sila noon tulad ng da­pat na pagkilos sa ika-20 dantaon, namatay na sana sa duyan pa lamang ang kasaysayan ng pag­li­ligtas. Tingnan ang komen­taryo sa Esther 10.

Maraming detalye sa istoryang ito ang galing sa mga sumulat ng pahinang ito pagkaraan ng mga dantaon. Malaki ang impluwensiya sa ka­nila ng nangyari sa mga santuwaryo sa Betel at Dan kung saan nagpalagay si Haring Yeroboam ng mga guya bilang larawan ni Yawe (1 H 12:26).

• 33.7 Ang toldang tinatawag na “Toldang Tagpuan” ang unang templo ng Diyos sa piling ng kanyang bayan. Pansinin na nasa labas ito ng kampo at medyo may kalayuan, at saka lamang ito binabanggit matapos na magkasala ang bayan. Hindi na deretsahang pinakikitunguhan ng Diyos ang Israel kundi sa pamamagitan ng kanyangAnghel (32:34 at 23:23). At parang nagkukulong siya sa templong ito sapagkat hindi na siya matatanggap ng mga puso.

Kung nananatili mang malayo sa mga tao ang Diyos at hindi ipinahahayag nang malinaw ang kan­yang presensya, hindi ito sa pinarurusahan tayo kundi para ibagay niya ang sarili sa ating kaka­yahan: magiging kakila-kilabot ang mada­ma ang presensya ng Diyos kung hindi pa handa na isuko sa kanya ang lahat.

• 11. Bumaba ang Diyos sa Sinai para makipag-usap sa kanyang bayan. Subalit hindi siya nakikipag-usap nang personal sa mga makasalanang iyon na hindi pa nakapagsisimula sa unang yugto ng buhay sa pananampalataya kung saan pagsunod sa Batas ang nangingi­babaw. Kay Moises lamang siya nakiki­pag-usap nangharap-harapan (33:11), o espiritu sa espi­ritu. Kaiba ito sa mas mababang uri ng komu­­nikasyon tulad ng mga panaginip, mga pangitain at mga apa­ris­yon: Blg 12:6.

Payag ang sambayanan na samahan ng Anghel ni Yawe, o umasa sa tulong at kalinga nito. Na­uuhaw naman si Moises sa ibang klase ng presensya dahil ibinukod siya sa kanyang mga kapatid ng kanyang papel bilang pinuno at propeta, at ini­lagay sa napaka­tinding pangu­ngu­lila. Gusto niyang angMukha ng Diyos ang makasama niya, o isang personal na pre­sensya sa paraan ng pagbibigay-alam ng Diyos ng kan­­yang mga balak.

At igigiit ni Moises: samahan nawa kami ng iyong Mukha. Ibig sabihi’y magpakilala nawa ang Diyos pati sa kanyang bayan, para hindi lamang sila maging isang bayang ipinagsa­sanggalang ng Diyos kundi isang bayang banal at nakakakilala sa Diyos. Sumasang-ayon ang Diyos, pero sa paglipas lamang ng panahon higit na magpapakilala ang Diyos. Hihingin ni Jesus ang kaalamang ito para sa lahat ng bubuo sa kanyang Iglesya (Jn 17).

• 18. Ang talatang ito ay isa sa mga pinaka­malalim ang nilalaman sa Biblia. Matalinhagang inilalahad nito sa atin ang pagsang-ayon ng Diyos na personal at deretsa­hang magpakilala.

Ipakita mo sa akin ang iyong Luwalhati. Sa totoo’y hindi napakikita ang Diyos, kundi siya mis­mo ang bibigkas sa kanyang Pangalan, o ipadarama niya ang kanyang Kapangyarihan at Luwalhati sa may gustong makita siya.

Tatayo ka sa ibabaw ng bato. Ibig sabihi’y “Hin­tayin mo ako rito sa pangungulila at pag-iisa, di nakatali sa anuman, gising at nakalaan para sa sandaling gusto ko, dahilpinagpapala ko ang gusto kong pagpalain.”

Tatakpan kita ng aking kamay. Kung gusto ng Diyos na pagpalain ang sinuman sa lubos na pakiki­pagniig sa kanya, halos inaangkin niya ang isipan nito sa mahaba-habang panahon. At ina­alis niya rito ang lahat ng salita, lahat ng idea at lahat ng alaala. At puwersahan niya itong pina­nanatili sa kawalan, na tanging sa kanyang pre­sensya lamang nakabitin, parang patay sa lahat ng panlabas:ilalagay kita sa siwang ng bato. At doon nga siya nanatili hanggang makaraan ang Panginoon. At saka ko aalisin ang aking kamay: at mauunawaan mo at masa­sabi sa iyong sarili na nasa loob ka mismo ng Diyos.

Kaya binigkas ni Yawe ang kanyang Panga­lan, iniwan itong nakatatak sa kaibuturan ng espiritu, at ang Pangalang ito ay walang iba kundi ang kaalaman at karanasan sa kanyang walang hanggangawa . Sa pag­tatapos ng pana­hong ito ng lubos na pakikipag­niig sa Pangi­noon, wala nang anumang personal na ambis­yon o hangarin si Moises: ang tanging ma­ha­laga na lamang ay maisakatuparan ang plano ng Diyos na maipagkatiwala sa mga taoang pamana ng Diyos.

• 34.10 Narito ang isa pang napakatandang teksto na itinuturing ng Israel na isa sa mga higit na nakapagpapahayag sa mga hinihingi ng Diyos sa pag­diriwang ng Tipan.

Sa mga unang salinlahing sumunod kay Moises, hindi lamang “iisa” ang sampung utos kundi may iba’t ibang kalipunan ng mga utos na isinulat sa iba’t ibang lugar at panahon. Layon ng mga ito na ipahayag ang mga hinihingi ng Pakikipagtipan sa Diyos at ang mga batas ni Moises. Nasa kabanata 20 ang pinakakilala, ngunit matutunghayan naman dito ang mas matanda pa.

Samantalang katarungan ang pinagtutu­unang-pansin ng unang pangkat ng mga utos na “ating” sampung utos, mga obligasyon, piyesta at sere­monya naman ang ipinagdidiinan sa Sampung Utos na ito sa kabanata 34, na naka­tulong sa Israel na panatiliin ang kanilang kaiba­han at katangiang panrelihiyon sa gitna ng pagano at banyagang mga bayan.

Hindi naman bababa sa dalawa ang mga salaysay tungkol sa pag-ahon ni Moises sa Bundok Sinai. At malamang na ito ang maka­pagpapaliwanag kung bakit sa kasa­lukuyang teksto ng Biblia ay muling umaahon sa bundok si Moises matapos niyang sirain ang mga tapyas ng bato pagkababa niya. Ang pampanitikang “paghihinang” na ito ang nag­bigay-daan para mapanatili ang dalawang salaysay ng pag-ahon ni Moises at mailagay sa dalawang pag­­tatagpong iyon ang dalawang pinakaimportan­teng sampung utos.

• 29. Nagniningning ang kanyang mukha mata­pos makipag-usap kay Yawe. Inilalantad ng panlabas na tandang ito ang malalim na pag­baba­gong-anyong gawa ng Diyos sa mga huma­harap sa kanya nang walang takip ang mukha. Liliwanagin ang misteryong ito sa Mc 9:2 at 2 Cor 3:12-18.

• 34. Nasa mga kabanata 11-16 at 20-24 ng Aklat ng Mga Bilang ang pagpapatuloy ng mga alaala tungkol sa buhay ng mga Israelita sa dis­yerto.

• 40.34 Ang ulap ang tanda ng presensya ng Diyos. Pagkalipas ng mga dantaon, sa pagpa­pa­si­naya sa Templo, mapupuno rin ito ng ulap (1 Mga Hari 8:10). Tatakpan si Jesus ng ulap sa kanyang Pag­­­baba­gong-anyo at itatago siya nito sa kanyang Pag-akyat sa langit.

Sinasamahan ng ulap ang Bayan sa disyerto. Su­ma­sakanila ang Diyos sa tunay ngunit hindi ha­ya­gang paraan.

May 30, 2007 - Posted by | Biblia ng Sambayanang Pilipino, Commentary, exodo, Lumang Tipan

No comments yet.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: